Φρένο στα χρέη που κληρονομούνται, μεγαλύτερο μερίδιο στον επιζώντα σύζυγο και νέοι κανόνες για τη μοιρασιά των ακινήτων φέρνουν οι αλλαγές στο κληρονομικό δίκαιο. Οι κληρονόμοι προστατεύουν, κατά κανόνα, την προσωπική τους περιουσία από τις οφειλές του θανόντος, ο σύζυγος δικαιούται το 1/3 αντί για το 1/4 όταν υπάρχουν παιδιά, ενώ η νόμιμη μοίρα μετατρέπεται σε χρηματική αξίωση αντί να οδηγεί υποχρεωτικά σε συνιδιοκτησία ακινήτου.
Παράλληλα, ένας συγκληρονόμος μπορεί, υπό προϋποθέσεις, να αποκτήσει ολόκληρο το σπίτι αποζημιώνοντας τους υπόλοιπους, ενώ αλλάζουν οι κανόνες για τις χειρόγραφες διαθήκες και τις συμφωνίες μεταβίβασης της οικογενειακής περιουσίας.
Οι νέες ρυθμίσεις επιχειρούν να αντιμετωπίσουν προβλήματα που συχνά εγκλωβίζουν τις οικογένειες σε πολυετείς διαμάχες: χρέη μεγαλύτερα από την αξία της κληρονομιάς, ακίνητα που παραμένουν αναξιοποίητα λόγω διαφωνιών και σπίτια που καταλήγουν σε πολλούς συνιδιοκτήτες. Το νέο καθεστώς εφαρμόζεται κατά βάση στις κληρονομιές προσώπων που απεβίωσαν από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026, με ειδικές μεταβατικές εξαιρέσεις για παλαιότερες υποθέσεις.
Τα χρέη δεν περνούν στην προσωπική περιουσία
Ο κληρονόμος δεν ευθύνεται πλέον, κατά κανόνα, με τα προσωπικά του περιουσιακά στοιχεία για τις οφειλές του θανόντος. Η ευθύνη περιορίζεται στην κληρονομιαία περιουσία, από την οποία μπορούν να ικανοποιηθούν οι πιστωτές.
Για παράδειγμα, εάν κάποιος κληρονομήσει ακίνητο αξίας 100.000 ευρώ και ο θανών έχει αφήσει χρέη 150.000 ευρώ, δεν υποχρεώνεται κανονικά να καλύψει από την τσέπη του τη διαφορά των 50.000 ευρώ. Το ακίνητο, ωστόσο, μπορεί να εκποιηθεί για την εξόφληση των πιστωτών. Η προστασία της προσωπικής περιουσίας δεν σημαίνει, επομένως, ότι ο κληρονόμος διατηρεί υποχρεωτικά το ακίνητο που κληρονόμησε, ενώ εξακολουθούν να ισχύουν οι εξαιρέσεις που προβλέπει ο νόμος.
Περισσότερα στον σύζυγο, μικρότερο μερίδιο στα παιδιά
Το μερίδιο του επιζώντος συζύγου αυξάνεται από το 1/4 στο 1/3 όταν υπάρχουν παιδιά, ενώ τα υπόλοιπα 2/3 μοιράζονται μεταξύ των παιδιών. Η αλλαγή αφορά τη νόμιμη διαδοχή όταν δεν υπάρχει διαθήκη.
Έτσι, σε κληρονομιά καθαρής αξίας 300.000 ευρώ, με σύζυγο και δύο παιδιά, ο σύζυγος λαμβάνει 100.000 ευρώ και κάθε παιδί από 100.000 ευρώ. Με το προηγούμενο καθεστώς, ο σύζυγος θα λάμβανε 75.000 ευρώ και κάθε παιδί από 112.500 ευρώ. Όταν δεν υπάρχουν παιδιά, ο σύζυγος δικαιούται το 50% εφόσον συντρέχει με άλλους συγγενείς που καλούνται στην κληρονομιά, ενώ η κατανομή εξαρτάται από τη συγγενική τους σχέση.
Πώς ένας κληρονόμος μπορεί να πάρει ολόκληρο το σπίτι
Δυνατότητα να αποκτήσει ένας συγκληρονόμος ολόκληρο το ακίνητο αποζημιώνοντας τους υπόλοιπους προβλέπεται όταν υπάρχουν περισσότεροι κληρονόμοι και δεν συμφωνούν για τη διανομή. Μέσω της προβλεπόμενης δικαστικής διαδικασίας μπορεί να προσδιοριστεί η αξία των μεριδίων και να αποδοθεί το ακίνητο σε έναν από τους δικαιούχους, με καταβολή της αντίστοιχης αποζημίωσης.
Για παράδειγμα, εάν δύο αδέλφια κληρονομήσουν εξ αδιαιρέτου ένα σπίτι αξίας 200.000 ευρώ και το ένα θέλει να το κρατήσει, μπορεί να ζητήσει να αποκτήσει ολόκληρο το ακίνητο καταβάλλοντας 100.000 ευρώ στο άλλο, εφόσον πληρούνται οι νόμιμες προϋποθέσεις. Εάν υπάρχει διαφωνία για την αξία, αυτή προσδιορίζεται δικαστικά, με συνεκτίμηση της αντικειμενικής και της αγοραίας αξίας.
Η νέα διαδικασία διανομής μπορεί να εφαρμοστεί και σε παλαιότερες κληρονομιές, ακόμη και αν ο θάνατος είχε επέλθει πριν από την έναρξη του νέου καθεστώτος, υπό την προϋπόθεση ότι δεν έχει ήδη ασκηθεί αγωγή διανομής.
Αποζημίωση αντί για ποσοστό στο ακίνητο
Αλλάζει και η νόμιμη μοίρα, δηλαδή το ελάχιστο μερίδιο που δικαιούνται συγκεκριμένοι στενοί συγγενείς ακόμη και όταν υπάρχει διαθήκη. Αντί να αποκτούν υποχρεωτικά ποσοστό συνιδιοκτησίας σε ακίνητο, οι δικαιούχοι αποκτούν χρηματική αξίωση για την αξία που τους αναλογεί.
Για παράδειγμα, εάν ένας γονέας αφήσει με διαθήκη το σπίτι στο ένα παιδί, το άλλο παιδί που δικαιούται νόμιμη μοίρα μπορεί να ζητήσει την αντίστοιχη χρηματική αξία χωρίς να γίνει συνιδιοκτήτης. Εφόσον προκύψει διαφωνία, η αξία μπορεί να προσδιοριστεί δικαστικά, ενώ προβλέπεται και δυνατότητα εγγραφής προσημείωσης για την εξασφάλιση της χρηματικής απαίτησης.
Με τον τρόπο αυτό επιδιώκεται να περιοριστούν οι αναγκαστικές συνιδιοκτησίες που συχνά εμποδίζουν την πώληση ή την αξιοποίηση ενός ακινήτου.
Τι ισχύει για τις χειρόγραφες διαθήκες
Οι χειρόγραφες διαθήκες δεν καταργούνται, αλλά αλλάζουν οι προϋποθέσεις με τις οποίες παράγουν τα έννομα αποτελέσματά τους. Ιδιαίτερη σημασία έχει εάν είχαν κατατεθεί για φύλαξη σε συμβολαιογράφο, ποιοι ορίζονται κληρονόμοι και πότε δημοσιεύονται.
Όταν η διαθήκη είχε κατατεθεί από τον διαθέτη για φύλαξη σε συμβολαιογράφο, μπορεί να παράγει αποτελέσματα πριν κηρυχθεί κυρία. Εάν δεν είχε κατατεθεί, αυτό επιτρέπεται μόνο στις περιπτώσεις που προβλέπει ο νόμος, μεταξύ άλλων όταν τιμώνται με τη διαθήκη κατιόντες ή σύζυγος.
Εάν η διαθήκη δημοσιευθεί μετά την πάροδο δύο ετών από τον θάνατο, απαιτείται κατά κανόνα κήρυξή της ως κυρίας για να παραγάγει έννομα αποτελέσματα, με ειδική εξαίρεση για τις διαθήκες που είχαν κατατεθεί προς φύλαξη. Η διετία δεν σημαίνει, επομένως, ότι η διαθήκη ακυρώνεται αυτομάτως.
Προστασία για ζευγάρια χωρίς γάμο
Ο επιζών σύντροφος σε περίπτωση ελεύθερης συμβίωσης μπορεί, υπό τις προϋποθέσεις του νόμου, να παραμείνει στην κοινή κατοικία για εύλογο χρονικό διάστημα χωρίς να καταβάλλει ενοίκιο. Η προστασία αυτή δεν σημαίνει ότι αποκτά αυτομάτως την κυριότητα του ακινήτου ή τα ίδια κληρονομικά δικαιώματα με τον σύζυγο, αλλά του επιτρέπει να μη χρειαστεί να εγκαταλείψει αμέσως το σπίτι μετά τον θάνατο του συντρόφου του.
Συμφωνίες για την περιουσία πριν και μετά τον θάνατο
Με τις κληρονομικές συμβάσεις δίνεται η δυνατότητα να συμφωνείται εκ των προτέρων η τύχη περιουσιακών στοιχείων μετά τον θάνατο. Οι συμβάσεις αιτία θανάτου καταρτίζονται με συμβολαιογραφικό έγγραφο και αυτοπρόσωπη παρουσία των συμβαλλομένων, ενώ προβλέπεται και δυνατότητα εκ των προτέρων παραίτησης από κληρονομικά δικαιώματα.
Ο θεσμός μπορεί να αξιοποιηθεί σε οικογένειες με περισσότερα παιδιά, ακίνητα διαφορετικής αξίας ή επιχειρήσεις που πρέπει να περάσουν στην επόμενη γενιά. Παράλληλα, προβλέπεται δυνατότητα συμβατικής διανομής της κληρονομιάς μετά τον θάνατο, με συμφωνία μεταξύ των κληρονόμων και μεταγραφή της σχετικής πράξης ως αποδοχής κληρονομιάς, με αναδρομική ισχύ από τον θάνατο.
Τι ισχύει με τους φόρους
Οι αλλαγές στο κληρονομικό δίκαιο δεν καταργούν τον φόρο κληρονομιάς. Για τους συγγενείς της Α΄ κατηγορίας το βασικό αφορολόγητο της κλίμακας παραμένει στις 150.000 ευρώ ανά δικαιούχο, με ειδικές απαλλαγές όπου προβλέπονται. Για τον επιζώντα σύζυγο ισχύει ειδική απαλλαγή έως 400.000 ευρώ, εφόσον πληρούνται οι νόμιμες προϋποθέσεις.
Το αφορολόγητο των 800.000 ευρώ που εφαρμόζεται, υπό προϋποθέσεις, στις γονικές παροχές και δωρεές δεν επεκτείνεται αυτομάτως στις κληρονομικές συμβάσεις. Επομένως, οι οικογένειες που σχεδιάζουν τη μεταβίβαση ακινήτων ή άλλων περιουσιακών στοιχείων πρέπει να εξετάζουν χωριστά τα κληρονομικά δικαιώματα και τη φορολογική επιβάρυνση που μπορεί να προκύψει.
Πηγή: protothema.gr