Υπήρξε χαρισματική προσωπικότητα. Είχε τη σπάνια ικανότητα να κερδίζει την αγάπη και τον θαυμασμό όσων είχαν την τύχη να τον γνωρίσουν. Η προσφορά του σε όλους τους μαθητές του ήταν μία διά βίου ευεργεσία για μας.
Ανεξαρτήτως της κοινωνικής ή οικονομικής κατάστασης ή της μαθησιακής ικανότητας των μαθητών του, ο Μανόλης όλων μας, με ενσυναίσθηση, με υπευθυνότητα, με απύθμενη προσπάθεια, αλλά και λελογισμένη αυστηρότητα, έφθανε στο επιθυμητό αποτέλεσμα, που ήταν για κάθε μαθητή και μαθήτριά του, όχι μόνον η επιτυχία στο Πανεπιστήμιο· ήταν επίσης η μύηση με τον πιο φυσικό τρόπο, των εφήβων παιδιών, που είμαστε τότε όλοι μας, στον ενάρετο κόσμο της προκοπής, της διαρκούς προσπάθειας, της αυτοπεποίθησης. Επίσης, στο βαθμό, που η επιδραστική ικανότητά του μας αφύπνιζε, συνέβαλε, ως δεύτερο πρότυπο μετά την οικογένειά μας, στην διαμόρφωση της προσωπικότητάς μας.
Λόγω της συγγενικής μας σχέσης, της μεγάλης αγάπης που έτρεφε προς τον πατέρα μας και αντιστρόφως, συνεννοήθηκαν μεταξύ τους και είχα την μεγάλη τύχη, ήδη από την τότε πέμπτη τάξη του Γυμνασίου να έρθει στο σπίτι μας για ένα ειδικό και σημαντικό λόγο: να με επηρεάσει τόσο, ώστε ν’ ακολουθήσω τη φιλολογία και όχι τα μαθηματικά, όπως μέχρι τότε επιθυμούσα. Κουβέντιασε μαζί μου κατ’ ιδίαν, επί δύο ώρες περίπου. Η συζήτηση ήταν γενική, δεν αναφέρθηκε καθόλου στο θέμα.
Όταν όμως μας αποχαιρέτησε, με θαυμασμό προς το πρόσωπό του, είπα στον πατέρα μου, επί λέξει, με την εφηβική αφέλεια και τόλμη θα έλεγα υπερβολική: «μπαμπά εγώ θέλω να γίνω σαν τον Μανόλη».
Εκτός από το τελευταίο χρονικό διάστημα, για ευνόητους λόγους, ποτέ δεν σταμάτησε η συχνή επαφή του με μένα και τον Παναγιώτη. Στην Αθήνα με τις συχνές συναντήσεις μας στην Λυκόβρυση, ή στα Γιάννενα που επισκεπτόταν την πόλη και τα Ζαγόρια. Μια Κυριακή πήγαμε οι δυο μας στην Μητρόπολη των Ιωαννίνων για να ακούσει έναν πολύ καλό ψάλτη που τον γνώριζε προσωπικά. Επίσης συναντιόμασταν στην πόλη της Κω, ή στο Ασφενδιού. Όσο για το Ασφενδιού, χαρακτηριστική είναι η συζήτηση που είχαμε για τα βοτσαλάκια της αυλής των σπιτιών, του: «Μανόλη, του είπα, τόσα χρόνια τώρα αγωνίζεσαι να αναστηλώσεις το χωριό της μητέρας σου. Ο υπεράνθρωπος αγώνας σου, με τόσο κόπο, με τόση προσοχή στην λεπτομέρεια, μου προκαλεί δέος. Αυτά τα πετραδάκια της αυλής, όπως μας είπες, τα μαζεύεις ένα – ένα, όχι από τη θάλασσα, όπως υπέθετα, αλλά από ποτάμια· αυτά είναι που μετατρέπουν την κάθε αυλή σε έργο τέχνης. Όταν ο ίδιος επιλέγεις και επιβλέπεις πετραδάκι – πετραδάκι ανάλογα με το σχήμα και το χρώμα του, τι σε ευχαριστεί; Η απάντησή του, ήταν αυθόρμητη, ειλικρινής και μονολεκτική: «Η διαδικασία».
Όσο για το ταυτόσημο του επωνύμου μας, μόνο καλές στιγμές έχω βιώσει. Ως φοιτήτρια στο δεύτερο έτος στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, ο καθηγητής μας της κλασσικής φιλολογίας και γνωστός διεθνώς ως παπυρολόγος, Μανόλης Παπαθωμόπουλος, μου είπε: Πώς εσύ μια Χατζηγιακουμή δεν ακολούθησες το Τμήμα Νεοελληνικής Φιλολογίας;
Επίσης, στο τέταρτο έτος έπρεπε να διδάξουμε μία φορά σε Σχολείο της Μέσης Εκπαίδευσης, γιατί ήταν προϋπόθεση για να δώσουμε εξετάσεις στο μάθημα των Παιδαγωγικών. Το μάθημα αυτό ήταν κανονικό, ως συνέχεια του σχολικού προγράμματος των μαθητών, με την παρουσία του καθηγητή τους, φιλολόγου της Τάξης και επίσης με την παρουσία του βοηθού του καθηγητή μας, ως επόπτη για τους φοιτητές. Προφανώς μετά το μάθημα παραδίδαμε στον καθηγητή μας κείμενο, ως αναφορά της διδασκαλίας μας. Σ’ αυτό το σχολείο έτυχε να είναι Διευθυντής ο Γιάννης Δάλλας, γνωστός ποιητής, Νεοελληνιστής και καθηγητής αργότερα στο Πανεπιστήμιο. Αφού του είπα το όνομά μου, με ρώτησε τι σχέση έχω με τον Μανόλη Χατζηγιακουμή.
Αμέσως έδωσε εντολή στους φιλολόγους για τη σύντομη αποδοχή του αιτήματος, την επιλογή του μαθήματος και γενικά για όλα τα διαδικαστικά θέματα.
Ο Μανόλης Χατζηγιακουμής, ο ερευνητής φιλόλογος.
Η Διδακτορική Διατριβή του Εμμανουήλ Κ. Χατζηγιακουμή έχει τον τίτλο: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΑΙ ΠΗΓΑΙ ΤΟΥ ΣΟΛΩΜΟΥ και απαρτίζεται από τρία μέρη:
1.Κρητική Λογοτεχνία
2.Δημώδη Μεσαιωνικά κείμενα
3.Δημοτική ποίησις
Παραθέτω τα:
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
Σελ.
ΠΡΟΛΟΓΟΣ………………………………………………………...11 – 14
ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΑΙ……………………………………………….15 – 16
ΕΙΣΑΓΩΓΗ…………………………………………………………. 17 - 24
ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟΝ
Η ΚΡΗΤΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ
Α. ΓΕΝΙΚΑ………………………………………………………….25 - 31
Β. Ο ΕΡΩΤΟΚΡΙΤΟΣ………………………………………………. 31 – 104
1.Ὁ Λάμπρος………………………………………………………32 – 51
Ἡ Ἡμέρα τῆς Λαμπρῆς…………………………………………. 33 – 36
Τό Ὂνειρον τῆς Μαρίας……………………………………….. 36 – 45
Ἓτεροι κοινοὶ στίχοι. Ὁμοιοκαταληξία………………………... 45 – 51
2.Ὁ Κρητικὸς………………………………………………………. 52 – 78
Κοινοὶ στίχοι καὶ κοιναὶ ποιητικαὶ ἐκφράσεις……………………54 – 61
Μέτρον καὶ στιχουργία…………………………………………..61 67
Ἡ γλῶσσα……………………………………………………….. 67 78
3.Τὸ Β΄ Σχεδίασμα τῶν Ἐλευθέρων Πολιορκημένων………………78 92
4.Ὁ Νικηφόρος Βρυέννιος…………………………………………. 92 101
5.Τὸ Γ΄ Σχεδίασμα τῶν Ἐλευθέρων Πολιορκημένων καὶ τὰ ὑπόλοιπα τῆς τελευταίας περιόδου ἔργα…………………………. 101 104
Γ. ΤΑ ΛΟΙΠΑ ΕΡΓΑ ΤΗΣ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ (ΒΟΣΚΟΠΟΥΛΑ – ΘΥΣΙΑ ΤΟΥ ΑΒΡΑΑΜ – ΕΡΩΦΙΛΗ κλπ)……. 104 112
ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟΝ
ΤΑ ΔΗΜΩΔΗ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ
1.Ὁ Ἰμπέριος καὶ ἡ Μαργαρώνα……………………………………112 116
2.Ἡ Ἑβραιοπούλα τῆς Μαρκάδας…………………………………. 116 118
3.Ὁ Διγενής Ἀκρίτας Ἡ Φυλλάδα τοῦ Γαϊδάρου………………… 118 123
ΜΕΡΟΣ ΤΡΙΤΟΝ
Η ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΙΣ
1.Συλλογὴ δημοτικῶν τραγουδιῶν ὑπὸ τοῦ Σολωμοῦ………………124 145
2.Ἡ ζακυνθινὴ περίοδος (1818-1828)………………………………145 154
3.Ἡ πρώτη κερκυραϊκὴ περίοδος (1828-1844)…………………….154 171
4.Ἡ δευτέρα κερκυραϊκὴ περίοδος (1844-1857)…………………...171 178
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ…………………………………………………….179 192
ΕΥΡΕΤΗΡΙΟΝ ΚΥΡΙΩΝ ΟΝΟΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΩΝ……...193 196
ΠΙΝΑΞ ΛΕΞΕΩΝ ΚΑΙ ΕΚΦΡΑΣΕΩΝ……………………………... 197 200
ΓΑΛΛΙΚΗ ΠΕΡΙΛΗΨΙΣ……………………………………………. 201 204
Έγραψε τη διδακτορική διατριβή του στην δημοτική γλώσσα, με επιβλέποντα καθηγητή τον Γεώργιο Ζώρα· για να υποστηριχθεί ενώπιον της Κριτικής Επιτροπής του Πανεπιστημίου Αθηνών· έπρεπε η διατριβή να υποβληθεί στην καθαρεύουσα. Ενεκρίθη κατά την συνεδρία της Φιλοσοφικής Σχολής της 3/4/1967.
Δημοσιεύεται στην καθαρεύουσα το 1968 από την «Βιβλιοθήκη Σοφίας Ν. Σαριπόλου». Η αφιέρωση που αναγράφεται στη διατριβή του είναι η εξής: «Της Μητέρας μου» και συνοδεύεται με τον στίχο του Σολωμού «Στοῦ τέκνου σύρριζα τὸ νοῦ, θεοῦ τῆς μάνας μάτι». Εργάστηκε ως βοηθός στο Σπουδαστήριο της Βυζαντινής και Νεοελληνικής Φιλολογίας.
Η διατριβή έγινε αποδεχτή στους φιλολογικούς κύκλους της εποχής με ευμενή κριτική. Ο καθηγητής Λίνος Πολίτης έγραψε στο περιοδικό «Ελληνικά» πολύ επαινετική κριτική· ο δε καθηγητής Γ. Σαββίδης έγραψε στην εφημερίδα Το Βήμα: «ένα νέο φαινόμενο της Νεοελληνικής Φιλολογίας γεννιέται». Επίσης θετικές κριτικές έγραψαν οι καθηγητές Μουλάς, Μαρωνίτης, Σετάτος.
Κατά την περίοδο της Δικτατορίας απεβλήθη από το Πανεπιστήμιο Αθηνών και εξεδιώχθη από τον εργασιακό του χώρο.
Μετά την Μεταπολίτευση, είχε το δικαίωμα να επανέλθει στο Πανεπιστήμιο Αθηνών ως διωχθείς από τη χούντα. Όμως αποφάσισε να συνεχίσει την «ιδιωτική οδό».
Επιδόθηκε σε μακροχρόνια και κοπιώδη έρευνα, η οποία έφερε πλούσια και υψηλής ποιότητας αποτελέσματα: Τα Βιβλία
1.Νεοελληνικαί πηγαί του Σολωμού, 1968
2.Σύγχρονα «Σολωμικά Προβλήματα».
3.Παλαμάς Κριτικός του Σολωμού, 1970
4.Μεσαιωνικά Δημώδη Κείμενα.
5.Η μνημειώδης έκδοση αδημοσίευτων χειρογράφων Εκκλη-σιαστικής Μουσικής από τον Μεσαίωνα ώς το 1820, 2013.
6.Η Μουσική Μεταρρύθμιση του 1814 και η Μεγάλη του Χριστού Εκκλησία. Είναι η ομιλία του στην ειδική επετειακή εκδήλωση του Οικουμενικού Πατριαρχείου, Κωνσταντινούπολη, 2 Νοεμβρίου 2014.
7.Νεοελληνικά φιλολογικά Ανάλεκτα, 2020.
8.Μουσικά χειρόγραφα επί Τουρκοκρατίας 1453-1820, 1975.
9.Μεσαιωνικά Δημώδη Κείμενα, 1989.
Από την έκδοση των χειρογράφων Εκκλησιαστικής Μουσικής, παραθέτω δύο σύντομα κείμενα συνοδευτικά των CD του ιδίου.
1.ΜΝΗΜΕΙΑ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ 2000-2001
Μεγάλη ειδολογική και φιλολογική μουσική Σειρά (σε επτά Εκδοτικά Σώματα και 122 CD), η οποία περιέχει σπουδαία και άγνωστα ως επί το πλείστον μέλη (από τον 16ον ως τον 20ον αι.), ορισμένα από τα οποία πρέπει να θεωρούνται αριστουργήματα όχι μόνο της Εκκλησιαστικής, αλλά και της παγκόσμιας μουσικής φιλολογίας.
2.ΣΥΜΜΕΙΚΤΑ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ 2005
Δεύτερη εκδοτική Σειρά, σε CD με προοδευτική αρίθμηση, στην οποία καταγράφονται οι σημαντικότεροι σύγχρονοι αυθεντικοί ψάλτες και τα σημαντικότερα σύγχρονα παραδοσιακά μέλη. Η Σειρά αυτή προβάλλει τη μεγάλη προφορική ερμηνευτική παράδοση της σύγχρονης Εκκλησιαστικής μουσικής πράξης.
Έπεται το 10. Ανθολόγιο Οδύσσειας 2016: αποσπάσματα μεταφρασμένα Ραψωδίες Α-Β. Με Ειδικά Σχόλια για την αφηγηματική τεχνική και τη λογοτεχνικότητα του έπους.
Σε ανεξάρτητο τόμο εξέδωσε τα αντίστοιχα πρωτότυπα κείμενα της Οδύσσειας, Αθήνα 2016.
11.Μουσικός θησαυρός της Κω. Σ’ αυτό το έργο περιέχονται:
Σκοποί και τραγούδια του γάμου, μοιρολόγια, κάλαντα και θρήνοι, σατυρικά, αποκριάτικα, παιδικά, στιχοπλακιές, άσματα αφηγηματικά, Ερωτόκριτος, οργανικά, χορευτικά.
Αρχειακές Ηχογραφήσεις 1964-1968.
12.Παραθέτω κείμενο του Μανόλη Χατζηγιακουμή με σημαντικά στοιχεία για το ανωτέρω βιβλίο του:
Η δημοσιευμένη εδώ Αρχειακή Συλλογή των 12 ψηφιακών Δίσκων (CD), με τον γενικό τίτλο «Μουσικός Θησαυρός της Κω» (και διάρκειας 11 ωρών, 25´ και 22″), είναι μία παλαιά τοπική, και απολύτως προσωπική, ηχογράφηση (των ετών 1964-1968), μόλις 24 ετών.
Επί της ουσίας, πρόκειται για επιλογή από ένα πολύ πλουσιότερο ηχογραφημένο Υλικό (συνολικής διάρκειας περίπου 30 ωρών). Η σημασία του συνολικού αυτού Υλικού, παρά τα οποιαδήποτε τυχόν ηχογραφικά μειονεκτήματα (σύμφυτα με μία τόσο παλαιά ερασιτεχνική ηχογράφηση, και εξαιτίας των οποίων δεν έγινε δυνατό να επιλεγεί ένα ακόμη περισσότερο, ικανοποιητικό ακροάσιμο, υλικό) πρέπει να θεωρείται σήμερα πραγματικά ανυπολόγιστη. Στην τετραετία (1964-1968) ηχογραφήθηκε συστηματικά ολόκληρη η Κως, χωριό προς χωριό, σπίτι προς σπίτι. Καταρχάς το Πυλί (ο καθαυτό γενέθλιος τόπος), στη συνέχεια η Αντιμάχεια και η Καρδάμενα, δύο χωριά με μεγάλη μουσική (και ψαλτική) παράδοση, τέλος η Κέφαλος, το Ασφενδιού, και η Πόλη της Κω.
Καταγράφθηκε έτσι όλη η ζωντανή φωνητική παράδοση σε όλες της τις εκφράσεις, απλοί σκοποί και τραγούδια, του γάμου, κάλαντα και θρήνοι, μοιρολόγια, παιδικά, σατυρικά, αποκριάτικα, ακόμη πολυάριθμες Στιχοπλακιές, άσματα ιστορικά και αφηγηματικά, μουσικές εκδοχές του Ερωτόκριτου, οργανικά, χορευτικά και άλλα.] Και όλα αυτά, είδη, μέλη, ρυθμοί, ζωντανά, στα χείλη όλων, στην εργασία, στο δρόμο, στις «ποσπερίδες» (βραδυνές συγκεντρώσεις στα σπίτια, κυρίως τις μακριές νύχτες του χειμώνα), επίσης στις ειδικές εκδηλώσεις της ζωής, στις παρέες, στους γάμους, στις κηδείες, στους επίσημους εορτολογικούς κύκλους, σε κάθε χαρούμενη στιγμή της ζωής ή στιγμή θλίψης.
Ασυνήθιστο, πράγματι, εύρος καταγραφών, το οποίο συμβαίνει να καλύπτει έναν μόνο τόπο σε μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή. Σ’ αυτή την Αρχειακή Συλλογή δεν καταγράφεται μόνο ένα αυθεντικό ηχογραφημένο μουσικό Υλικό. Το σπουδαιότερο είναι ότι αποθησαυρίζεται μια αυτούσια φωνητική μουσική παράδοση (CD 12o), όπου και σ’ αυτό παραμένει ισχυρό το συνοδευτικό τραγούδι.
Και στην οποία συμπυκνώνονται διακόσιοι (200) περίπου διαφορετικοί «σκοποί», όλοι σε φωνητική εκφορά, μια μοναδική περίπτωση στην καθόλου εθνική Βιβλιογραφία του είδους. Και από τους οποίους «σκοπούς» πλέον ελάχιστοι επιβιώνουν σήμερα στην τοπική παράδοση. Σκοποί οι οποίοι καταγράφουν τον βαθύτερο, καθόλου νεωτερικό και μεταλλαγμένο, χαρακτήρα της διαχρονικής αυθεντικής δημοτικής μουσικής παράδοσης. Μια ιστορική κατάθεση εδώ, ένα πραγματικό επί της ουσίας εθνικό Μνημείο και εθνικό Κειμήλιο.
Στα μέσα λοιπόν της δεκαετίας του ’60, με το μαγνητόφωνό του, ο Μανόλης κατέγραψε όλο τον μουσικό πλούτο της Κω, από άκρη σε άκρη, την πόλη και τα χωριά του Νησιού του.
Θα αναφερθώ στην εξής προσωπική εμπειρία. Ήμουν τότε μαθήτρια ακόμα και ο Μανόλης φθάνει ένα βράδυ με το μαγνητόφωνο στο φιλόξενο σπίτι του Κωνσταντίνου Καραθωμά και της Στυλιανής Καραθωμά. Εκεί με τη διαμεσολάβηση του πατέρα μου, είχαν προετοιμάσει ένα γλέντι με λίγους συγγενείς και την ζεστή αγκαλιά όλης της οικογένειας Καραθωμά. Βιολί έπαιζε ο Αντώνης Κουλιάς, ετών 57, Λαούτο και τραγούδι ο Μιχάλης Τσαμπουνιάρης ετών 41.
Το κύριο πρόσωπο της υπέροχης εκείνης παρέας ήταν η Χαριτωμένη Γιαλίζη, ετών 40 με εξαίσια φωνή. Απέδωσε με τον καλύτερο τρόπο τραγούδια από τη Λαϊκή Μουσική παράδοση του νησιού μας. Επιφωνήματα, προσφωνήσεις, παλαμάκια, κυρίως από τον Μανόλη Β. Χατζηγιακουμή τον πατέρα μας, γύρω στα 50 του χρόνια. Όλα αυτά τα στοιχεία καταγράφονται στα 12 CD.
Αυτή η υπέροχη βραδυά έμεινε ανεξίτηλη στην μνήμη μου. Πολύ πριν εκδοθούν οι δίσκοι και ενώ ο Μανόλης ηχογραφούσε στο Στούντιο στην Αθήνα, κτυπά το τηλέφωνο. Τότε εμείς μέναμε στα Γιάννενα. Απαντώ λοιπόν στο τηλεφώνημα και ακούω αντί απαντήσεως ένα οικείο και ζωηρό Όπα!!! μου έκανε το καλύτερο δώρο. Ήταν ο πατέρας μου που έδινε τον τόνο στην αξέχαστη εκείνη βραδιά και που δεν ήταν πια μαζί μας.
Παρά τη συναισθηματική μας φόρτισης, ας μου επιτραπεί να διατυπώσω την μια σκέψη μου. Επειδή το έργο του Μανόλη Χατζηγιακουμή είναι σημαντικό και πολυσχιδές, ευχής έργο θα ήταν να οργανωθεί Επιστημονικό Συνέδριο από ειδικούς: 1. Στον τομέα της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας. 2. Στην Βυζαντινή Μουσική παράδοση και 3. Στην Λαϊκή Μουσική παράδοση της Κω. 4. Στις ομηρικές σπουδές.
Τέλος ας έχουμε ως οδηγό τη γραπτή παρακαταθήκη του δασκάλου μας: «ἒζησα ἐν ἐλευθερία, ἐν δημιουργίᾳ, ἐν ἐπιγνώσει».
Σας ευχαριστώ
Μαρία Χατζηγιακουμή – Νούτσου
