Ραδιόφωνο Live Επικοινωνία Χρήσιμα τηλέφωνα Φαρμακεία
Follow us

Πρόσθεσε ένα σχόλιο

×

Π. Πετρίδης: Μαθητές φοιτητές και τεχνητή νοημοσύνη

16/11/2026
7 Εμφανίσεις
0 Σχόλια

Νοέμβρης σε ένα ακριτικό νησί. Ο βοριάς χτυπά τα παράθυρα του σχολείου και, πέρα από τη θάλασσα, φαίνονται τα φώτα της απέναντι ακτής. Στην τάξη της Φυσικής μοιράζω τις διορθωμένες ασκήσεις. Ένας μαθητής μού είχε παραδώσει μια λύση άψογη: Δεδομένα, Ζητούμενα, Στρατηγική επίλυσης, καθαρά σχήματα, σωστές μονάδες, σωστό αποτέλεσμα, ακόμη και ένα μικρό σχόλιο στο τέλος. Τον πλησιάζω και τον ρωτώ κάτι απλό: «Γιατί η επιτάχυνση βγήκε αρνητική;» Σιωπή. Κοιτάζει το τετράδιο, ύστερα εμένα, και απαντά με ειλικρίνεια, που τον τιμά: «Δεν ξέρω, κύριε. Έτσι το έβγαλε.»

Έτσι το έβγαλε. Αυτές οι τρεις λέξεις θα γίνουν το μέλλον της εκπαίδευσης στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ). Η άσκηση λύθηκε, αλλά ο μαθητής δεν έλυσε τίποτα. Έχουμε το αποτέλεσμα χωρίς τη μάθηση, και όλο το σύστημα, με τους βαθμούς και τα τετράδια, δείχνει ότι όλα πάνε καλά.


Στο 41ο Συνέδριο της Ελληνικής Μαθηματικής Εταιρείας παρακολούθησα το στρογγυλό τραπέζι ΙΙ, με θέμα «Τα Μαθηματικά στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης: Νέες επιστημονικές προσεγγίσεις και προοπτικές στη Διοίκηση, την Οικονομία και την Εκπαίδευση». Στο πάνελ υπήρχαν μόνο καθηγητές της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και ένας εκπρόσωπος της επιχειρηματικότητας. Η συζήτηση ήταν ουσιαστική και κατέληξε σε ένα συμπέρασμα με το οποίο συμφωνώ: χρειάζονται κανόνες, όχι μόνο για την ανάπτυξη της ΤΝ, αλλά και για τη χρήση της από τους φοιτητές. Η συζήτηση για την «εκπαίδευση» κινήθηκε όμως σχεδόν αποκλειστικά γύρω από τον φοιτητή, ενώ ο μαθητής της τάξης που περιέγραψα δεν είναι φοιτητής. Δεν μπορούμε όμως να μιλάμε για τον μαθητή και τον φοιτητή σαν να είναι το ίδιο πρόσωπο, με τις ίδιες ανάγκες και τους ίδιους κανόνες.

Μαθητής και φοιτητής: δύο διαφορετικές έννοιες

Οι δύο λέξεις δεν είναι συνώνυμες, και η ετυμολογία τους δείχνει τη διαφορά.

Η λέξη μαθητής προέρχεται από το ρήμα μανθάνω, που σημαίνει μαθαίνω, και δηλώνει εκείνον που βρίσκεται στη διαδικασία της πρώτης οικοδόμησης της γνώσης. Η λέξη φοιτητής προέρχεται από το ρήμα φοιτώ, που σημαίνει πηγαίνω τακτικά κάπου, παρακολουθώ. Δηλώνει τον άνθρωπο που έχει ήδη μάθει να μαθαίνει και πηγαίνει σε ένα ανώτατο εκπαιδευτικό ίδρυμα για να ειδικευτεί.

Στην πράξη, οι διαφορές είναι βαθιές:

  • Ωριμότητα και αυτονομία. Ο φοιτητής είναι ενήλικος, ο μαθητής παιδί ή έφηβος. Ο φοιτητής μπορεί να κρίνει τι του χρειάζεται και πώς θα το αξιοποιήσει, ο μαθητής όχι ακόμη.
  • Προϋπάρχουσα γνώση. Ο φοιτητής έχει θεμέλια. Έχει περάσει δώδεκα χρόνια σχολείου και διαθέτει τις βασικές έννοιες, πάνω στις οποίες οικοδομεί τη νέα γνώση. Ο μαθητής χτίζει ακριβώς αυτά τα θεμέλια.
  • Μεταγνώση. Ο φοιτητής μπορεί (ή οφείλει να μπορεί) να αναγνωρίζει πότε κατάλαβε και πότε όχι. Στον μαθητή η ικανότητα αυτή μόλις αρχίζει να αναπτύσσεται και δεν είναι δεδομένη.
  • Στόχος της εκπαίδευσης. Στο σχολείο ο στόχος είναι γενική παιδεία και η διαμόρφωση της σκέψης: να μάθει το παιδί να συλλογίζεται, να παρατηρεί, να αμφιβάλλει, να επιχειρηματολογεί. Στο πανεπιστήμιο ο στόχος είναι η εξειδίκευση, η έρευνα και η επαγγελματική κατάρτιση.
  • Ο ρόλος του εκπαιδευτικού. Ο εκπαιδευτικός του σχολείου έχει παιδαγωγική ευθύνη για ανήλικους. Δεν μεταδίδει μόνο γνώσεις, καθοδηγεί την ανάπτυξη ενός ανθρώπου.
  • Ελευθερία επιλογής. Το πανεπιστήμιο το επιλέγει κανείς, ενώ το σχολείο είναι υποχρεωτικό.

Αν η ΤΝ είναι ένα εργαλείο, ο φοιτητής και ο καθηγητής έχουν ήδη αποκτήσει την τέχνη που το εργαλείο ενισχύει. Ο μαθητής δεν την έχει αποκτήσει ακόμη. Ένα εργαλείο που αναλαμβάνει τη δουλειά ωφελεί όποιον ξέρει να την κάνει, ενώ στερεί τη μάθηση από όποιον πρέπει ακόμη να τη μάθει.

Γι' αυτό προτείνω: η ΤΝ να είναι διαθέσιμη στους φοιτητές και στους καθηγητές, με κανόνες, αλλά να απαγορευτεί η χρήση της από τους μαθητές της πρωτοβάθμιας και της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης.

Τι είναι μάθηση, και τι δεν είναι

Η μάθηση δεν είναι η επίλυση μιας άσκησης για την επιτυχία σε μια εξέταση. Η άσκηση είναι το μέσο, όχι ο σκοπός. Όταν ο μαθητής λύνει μια άσκηση, δεν παράγει μια απάντηση για να τη δώσει στον καθηγητή. Μέσα από την προσπάθεια αλλάζει ο τρόπος που σκέφτεται. Αν η απάντηση έρθει έτοιμη, έχουμε το αποτέλεσμα χωρίς τη διαδικασία. Είναι σαν να πηγαίνεις στο γυμναστήριο και να πληρώνεις κάποιον να σηκώσει τα βάρη για σένα.

Οι σύγχρονες θεωρίες μάθησης συγκλίνουν σε ένα σημείο, όπως κι αν ονομάζονται (εποικοδομισμός, κοινωνικός εποικοδομισμός, γνωστική θεωρία): ο μαθητής δεν παραλαμβάνει παθητικά τη γνώση, τη χτίζει ο ίδιος, πάνω σε ό,τι ήδη γνωρίζει, μέσα από δράση, σύγκρουση ιδεών και κοινωνική αλληλεπίδραση. Η γνώση δεν μεταφέρεται από το κεφάλι του δασκάλου στο κεφάλι του μαθητή.

Στη διδασκαλία των φυσικών επιστημών, οι σύγχρονες προσεγγίσεις (π.χ. το αμερικανικό πλαίσιο NGSS) οργανώνουν τη μάθηση σε τρεις διαστάσεις:

  1. οι πρακτικές της επιστήμης (διατύπωση ερωτημάτων, μοντελοποίηση, σχεδιασμός ερευνών, ανάλυση δεδομένων, επιχειρηματολογία),
  2. οι οριζόντιες (εγκάρσιες) έννοιες, ιδέες που διατρέχουν όλη την επιστήμη και όλη την εκπαιδευτική διαδικασία, όπως αιτία και αποτέλεσμα, κλίμακα, συστήματα, ενέργεια και ύλη, δομή και λειτουργία, σταθερότητα και μεταβολή,
  3. οι βασικές ιδέες κάθε επιστημονικού πεδίου.

Σε καμία από αυτές τις διαστάσεις δεν υπάρχει η φράση «ζήτα την απάντηση από κάποιον άλλον». Και οι τρεις απαιτούν από τον μαθητή να σκεφτεί, να δοκιμάσει, να αποτύχει και να ξαναδοκιμάσει.

Από την ανακαλυπτική στη διερευνητική μέθοδο

Η ανακαλυπτική μέθοδος (discovery learning), με ρίζες στις ιδέες του Jerome Bruner, στηρίζεται στην πεποίθηση ότι ο μαθητής, αφημένος σε ένα πλούσιο περιβάλλον, θα «ανακαλύψει» μόνος του τις έννοιες. Η ιδέα είναι ελκυστική, αλλά η έρευνα έδειξε τα όριά της. Οι Kirschner, Sweller και Clark υποστήριξαν το 2006 ότι η διδασκαλία με ελάχιστη καθοδήγηση φορτώνει υπερβολικά τη μνήμη εργασίας του αρχάριου και συχνά οδηγεί σε λανθασμένες αντιλήψεις ή σε αδιέξοδο. Γι' αυτό η καθαρή ανακαλυπτική μέθοδος έχει σε μεγάλο βαθμό εγκαταλειφθεί από τα εκπαιδευτικά συστήματα.

Στη θέση της ήρθε η διερευνητική μέθοδος (inquiry-based learning). Εδώ ο μαθητής δεν αφήνεται μόνος. Ο εκπαιδευτικός θέτει ένα πρόβλημα ή ένα φαινόμενο και ο μαθητής διατυπώνει υποθέσεις, σχεδιάζει πείραμα ή παρατήρηση, συλλέγει και ερμηνεύει δεδομένα, συζητά με τους συμμαθητές του και καταλήγει σε συμπεράσματα. Ο εκπαιδευτικός καθοδηγεί, ρωτά, δίνει αντιπαραδείγματα, τοποθετεί «ικριώματα» και αποσύρεται σταδιακά. Η διερεύνηση είναι δομημένη και καθοδηγούμενη, όχι αυτοσχεδιασμός.

Αυτό που κρατώ είναι ότι και οι δύο μέθοδοι, και κάθε μέθοδος που αξίζει, απαιτούν την ενεργό εμπλοκή του μαθητή. Αυτή ακριβώς την εμπλοκή απειλεί η ΤΝ όταν χρησιμοποιείται από τον ίδιο τον μαθητή.

Τι γίνεται σήμερα στην τάξη

Το «έτσι το έβγαλε» του μαθητή μου δεν είναι μεμονωμένο περιστατικό. Είναι το τελευταίο στάδιο μιας διαδικασίας που ήδη συμβαίνει σε πολλά σχολεία:

  1. Ο εκπαιδευτικός ζητά από την ΤΝ να δημιουργήσει δύο ασκήσεις και τις δίνει στους μαθητές.
  2. Οι μαθητές ζητούν από την ΤΝ να λύσει τις ασκήσεις και τις παραδίδουν λυμένες.
  3. Ο εκπαιδευτικός δίνει τις λυμένες ασκήσεις στην ΤΝ να τις διορθώσει και τις επιστρέφει στους μαθητές.

Σε όλον αυτόν τον κύκλο, ο άνθρωπος δεν έχει σκεφτεί πουθενά. Μια μηχανή έφτιαξε το πρόβλημα, μια μηχανή το έλυσε και μια μηχανή το βαθμολόγησε. Ο εκπαιδευτικός και ο μαθητής λειτουργούν ως ταχυδρόμοι.

Εδώ προκύπτει ένα ερώτημα που οφείλουμε να θέσουμε με ειλικρίνεια: για ποιο λόγο η πολιτεία πληρώνει τον εκπαιδευτικό; Δεν τον πληρώνει για να διανέμει φωτοτυπίες ούτε για να προωθεί αρχεία. Τον πληρώνει για να κατανοεί πώς σκέφτεται ο κάθε μαθητής του, να εντοπίζει πού κόλλησε και γιατί, και να βρίσκει τον τρόπο να τον βοηθήσει να προχωρήσει. Όταν ο εκπαιδευτικός παραδίδει αυτήν τη λειτουργία σε μια μηχανή, μήπως αποποιείται την ευθύνη του;

Το λάθος δεν εμποδίζει τη μάθηση, είναι η μάθηση

Η μάθηση προϋποθέτει διερεύνηση, δοκιμή, λανθασμένες επιλογές. Αυτό σημαίνει χρόνο και λάθη. Και τα λάθη δεν είναι ο εχθρός της μάθησης, είναι το υλικό της.

Η έρευνα το επιβεβαιώνει από πολλές πλευρές:

  • Η έννοια των «επιθυμητών δυσκολιών» (desirable difficulties) του Robert Bjork δείχνει ότι οι συνθήκες που κάνουν τη μάθηση δύσκολη βραχυπρόθεσμα την κάνουν ισχυρότερη μακροπρόθεσμα.
  • Το «φαινόμενο της παραγωγής» (generation effect) δείχνει ότι θυμόμαστε καλύτερα ό,τι παράγουμε μόνοι μας, ακόμη και λανθασμένα, παρά ό,τι διαβάζουμε έτοιμο.
  • Η «παραγωγική αποτυχία» (productive failure) του Manu Kapur δείχνει ότι οι μαθητές που παλεύουν με ένα πρόβλημα πριν τους δοθεί η λύση κατανοούν βαθύτερα από όσους την παίρνουν αμέσως.

Λέγεται, και συνήθως αποδίδεται στον Νιλς Μπορ, ότι ο ειδικός είναι αυτός που έχει κάνει όλα τα λάθη που μπορεί να γίνουν σε ένα πολύ στενό πεδίο. Είτε το είπε ο ίδιος είτε όχι, η ουσία είναι σωστή: η εμπειρία και η εξειδίκευση χτίζονται πάνω σε λάθη που έγιναν, εντοπίστηκαν και διορθώθηκαν από τον ίδιο τον άνθρωπο που τα έκανε.

Και υπάρχουν πια και τα πρώτα δεδομένα από την ίδια την ΤΝ. Σε μελέτη που διεξήχθη σε μάθημα μαθηματικών λυκείου (Bastani και συνεργάτες), οι μαθητές που είχαν πρόσβαση σε γενικό chatbot έλυσαν πολύ περισσότερες ασκήσεις στην εξάσκηση. Όταν όμως τους αφαιρέθηκε η πρόσβαση, τα αποτελέσματά τους στις εξετάσεις ήταν χειρότερα από των συμμαθητών τους που δεν είχαν χρησιμοποιήσει ΤΝ. Η απόδοση με το εργαλείο δεν ήταν μάθηση.

Τι θα χάσουμε αν χαθεί η δυνατότητα του λάθους; Θα χάσουμε την υπομονή, την επιμονή, την ανοχή στην αβεβαιότητα, την ικανότητα να διαπιστώνεις μόνος σου ότι κάτι δεν στέκει και να το διορθώνεις. Δεν θα έχουμε καλύτερους μαθητές, θα έχουμε μαθητές που δεν ξέρουν ότι δεν ξέρουν. Θα έχουμε γενιές που βλέπουν την απάντηση πάντα έτοιμη και δεν αναπτύσσουν ποτέ την κριτική ικανότητα να την αξιολογήσουν. Και χωρίς αυτήν, δεν μπορούν να ελέγξουν ούτε την ίδια την ΤΝ, που κάνει λάθη και «επινοεί» στοιχεία με απόλυτη σιγουριά, τις λεγόμενες «παραισθήσεις».

Ποια είναι η δουλειά του εκπαιδευτικού;

Θα μιλήσω προσωπικά. Χρησιμοποιώ την ΤΝ από την πρώτη στιγμή που εμφανίστηκε, τον Μάιο του 2024. Την αξιοποιώ στην προετοιμασία, στη συγγραφή και στην κατασκευή ψηφιακών αντικειμένων. Όλες αυτές τις δραστηριότητες, μέχρι σήμερα, τις έκανα εκτός τάξης στον προσωπικό μου χρόνο, για να μπορώ να βοηθάω αποτελεσματικά τον κάθε μαθητή. Με την ΤΝ έγιναν ευκολότερες και γρηγορότερες, και αυτό είναι κέρδος.

Το κέρδος όμως αφορά την προετοιμασία. Δεν αφορά τη στιγμή που ο μαθητής κοιτάζει το πρόβλημα και δεν ξέρει από πού να το πιάσει. Η βοήθεια προς τον μαθητή συνεχίζει να έχει τις ίδιες δυσκολίες. Πρέπει να καταλάβω πώς σκέφτεται, ποια παρανόηση τον εμποδίζει, ποια ερώτηση θα τον βάλει στον σωστό δρόμο χωρίς να του δώσω τη λύση. Αυτή η δουλειά δεν αυτοματοποιείται, και είναι ο πυρήνας του επαγγέλματος που κάνω.

Άρα η δουλειά του εκπαιδευτικού, στην εποχή της ΤΝ, δεν μειώνεται. Μετατοπίζεται προς εκείνο που μόνο ένας άνθρωπος μπορεί να κάνει: να βλέπει, να ακούει, να ρωτά, να ενθαρρύνει, να αντέχει μαζί με τον μαθητή τη δυσκολία. Όταν χρησιμοποιώ την ΤΝ για να ετοιμάσω καλύτερα το μάθημά μου, πιστεύω ότι τη χρησιμοποιώ σωστά. Αν τη χρησιμοποιούσα για να αποφύγω το μάθημα, θα έκανα ακριβώς το αντίθετο.

Πιθανές αντιρρήσεις

«Η ΤΝ είναι το μέλλον, και τα παιδιά πρέπει να την ξέρουν.» Συμφωνώ ότι πρέπει να την κατανοούν: τι είναι, πώς λειτουργεί, πού κάνει λάθος, ποιες είναι οι κοινωνικές της συνέπειες. Αυτό είναι διδασκαλία για την ΤΝ, από τον εκπαιδευτικό, με καθοδήγηση. Δεν σημαίνει ότι αφήνουμε τον μαθητή να τη χρησιμοποιεί ελεύθερα, ώστε να σκέφτεται εκείνη στη θέση του. Όπως τα παιδιά μαθαίνουν αριθμητική πριν χρησιμοποιήσουν αριθμομηχανή, χρειάζονται πρώτα τα θεμέλια.

«Αν δεν τη χρησιμοποιήσουν στο σχολείο, θα την χρησιμοποιήσουν στο σπίτι.» Πιθανότατα ναι, και γι' αυτό η απαγόρευση δεν αρκεί από μόνη της. Χρειάζονται συνεργασία με τους γονείς, ενημέρωσή τους για τους κινδύνους και μορφές αξιολόγησης που δεν εξαρτώνται από εργασίες για το σπίτι, όπως προφορικές εξηγήσεις, γραπτά στην τάξη και διαδικασίες που φαίνονται. Το ότι ένας κανόνας είναι δύσκολο να εφαρμοστεί δεν τον κάνει λάθος. Το ίδιο ισχύει για πολλούς κανόνες προστασίας των παιδιών.

«Η ΤΝ μπορεί να λειτουργήσει ως προσωπικός δάσκαλος.» Μπορεί, αν σχεδιαστεί ώστε να μην δίνει λύσεις αλλά να κάνει ερωτήσεις, και αν χρησιμοποιηθεί με επίβλεψη. Τα γενικά εργαλεία που κυκλοφορούν σήμερα δεν είναι τέτοια. Είναι σχεδιασμένα να δίνουν απαντήσεις, και αυτό ακριβώς κάνουν.

Συμπέρασμα

Στο στρογγυλό τραπέζι ακούστηκε ότι χρειαζόμαστε κανόνες για τη χρήση της ΤΝ από τους φοιτητές. Συμφωνώ, και προσθέτω ότι πριν από κάθε κανόνα χρειάζεται μια διάκριση: ο φοιτητής και ο μαθητής δεν είναι το ίδιο πρόσωπο. Για τον φοιτητή αρκούν κανόνες χρήσης. Για τον μαθητή της πρωτοβάθμιας και της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης προτείνω απαγόρευση.

Δεν φοβάμαι την τεχνολογία. Φοβάμαι ότι θα στερήσουμε από τα παιδιά το δικαίωμα να μάθουν, δηλαδή να προσπαθήσουν, να σφάλουν, να ξαναπροσπαθήσουν και να νιώσουν τη χαρά της κατανόησης που κέρδισαν μόνα τους. Αυτό δεν μπορεί να το κάνει κανένα εργαλείο για λογαριασμό τους.

Και την επόμενη φορά που ένας μαθητής θα μου πει «έτσι το έβγαλε», θέλω να έχω τον χρόνο να του απαντήσω: «Τότε ας το βγάλουμε μαζί, από την αρχή.»


Πετρίδης Παναγιώτης Φυσικός 

Εσπερινό Γυμνάσιο με Λ.Τ. Κω

Η ανωνυμία είναι το καλύτερο κρησφύγετο δειλίας και χυδαιότητας!
Σχόλια 0

Πρόσθεσε ένα σχόλιο

× ExpImage

ΕΞΟΔΟΣ