Ο ανθρώπινος εγκέφαλος παράγει συνεχώς σκέψεις, ερμηνείες, αναμνήσεις, προβλέψεις και νοητικά σενάρια. Η εμφάνιση μιας σκέψης από μόνη της δεν αποτελεί ένδειξη ότι είναι αληθινή, σημαντική ή αντιπροσωπευτική των προθέσεων και της προσωπικότητάς μας.
Το πρόβλημα συχνά δεν βρίσκεται στην ίδια τη σκέψη, αλλά στον τρόπο με τον οποίο σχετιζόμαστε μαζί της.
Στις γνωσιακές προσεγγίσεις για την ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή (OCD), ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται όχι απλώς στην παρουσία ανεπιθύμητων σκέψεων, αλλά στην ερμηνεία και τη σημασία που τους αποδίδει το άτομο (Salkovskis, 1985· Rachman, 1997).
Η υπερανάλυση ως επαναλαμβανόμενη νοητική διαδικασία
Στην ψυχολογία χρησιμοποιείται ο όρος rumination για μορφές επαναλαμβανόμενης και επίμονης σκέψης, κατά τις οποίες το άτομο επιστρέφει ξανά και ξανά στο ίδιο ζήτημα. Η έρευνα έχει συνδέσει το rumination με επίμονη αρνητική σκέψη, δυσκολίες στην επίλυση προβλημάτων και διατήρηση της ψυχολογικής δυσφορίας (Nolen-Hoeksema et al., 2008).
Η διαδικασία μπορεί να μοιάζει ως εξής:
σκέψη → αμφιβολία → ανάλυση → προσωρινή ανακούφιση → νέα αμφιβολία → περισσότερη ανάλυση.
Η υπερανάλυση μπορεί αρχικά να μοιάζει με προσπάθεια επίλυσης ενός προβλήματος. Ωστόσο, όταν το αντικείμενο είναι ένα ερώτημα για το οποίο το άτομο επιδιώκει απόλυτη βεβαιότητα, η διαδικασία μπορεί να γίνει αυτοτροφοδοτούμενη.
Ιδιαίτερα στο OCD, η επαναλαμβανόμενη νοητική αναζήτηση βεβαιότητας μπορεί, σε ορισμένες περιπτώσεις, να λειτουργεί ως νοητικός καταναγκασμός. Η δυσανεξία στην αβεβαιότητα, η υπερβολική σημασία που αποδίδεται στις σκέψεις και η ανάγκη ελέγχου τους αποτελούν γνωστικούς παράγοντες που έχουν μελετηθεί εκτενώς σε σχέση με το OCD (Obsessive Compulsive Cognitions Working Group, 1997).
Η «συγχώνευση» με τη σκέψη
Ένας χρήσιμος όρος που χρησιμοποιείται ιδιαίτερα στο πλαίσιο της Acceptance and Commitment Therapy (ACT) είναι η γνωσιακή συγχώνευση (cognitive fusion).
Η γνωσιακή συγχώνευση περιγράφει καταστάσεις στις οποίες το άτομο σχετίζεται με το περιεχόμενο μιας σκέψης σαν αυτή να αποτελεί από μόνη της κυριολεκτική και άμεση περιγραφή της πραγματικότητας, αντί να την αναγνωρίζει ως νοητικό γεγονός (Hayes et al., 2006).
Για παράδειγμα:
«Έχω τη σκέψη ότι μπορεί να είμαι κακός άνθρωπος.»
μπορεί να μετατραπεί σε:
«Αφού το σκέφτομαι, ίσως είμαι κακός άνθρωπος.»
Η διαφορά είναι σημαντική. Στην πρώτη περίπτωση υπάρχει κάποια απόσταση ανάμεσα στο άτομο και στη σκέψη. Στη δεύτερη, η σκέψη αποκτά μεγαλύτερη αξιοπιστία και προσωπική σημασία.
Στο OCD, αυτή η διαδικασία μπορεί να συνδέεται με την τάση να αποδίδεται υπερβολική σημασία στις ανεπιθύμητες σκέψεις ή να ερμηνεύεται η παρουσία τους ως σημαντική ένδειξη για τον εαυτό ή την πραγματικότητα (Rachman, 1997).
Αποταύτιση, decentering και cognitive defusion
Στη σύγχρονη ψυχολογική βιβλιογραφία συναντώνται συγγενείς έννοιες όπως decentering, cognitive defusionκαι μεταγνωσιακή επίγνωση. Οι έννοιες αυτές δεν είναι απολύτως ταυτόσημες, αλλά μοιράζονται την ιδέα ότι ένα άτομο μπορεί να παρατηρεί τις εσωτερικές του εμπειρίες χωρίς να ταυτίζεται πλήρως με αυτές.
Το decentering έχει περιγραφεί ως η ικανότητα να μετακινούμαστε από το να βρισκόμαστε πλήρως «μέσα» στη σκέψη ή στο συναίσθημα προς μια θέση από την οποία μπορούμε να παρατηρούμε την εμπειρία μας. Σχετίζεται μεταξύ άλλων με τη μεταγνωσιακή επίγνωση, τη μειωμένη ταύτιση με την εσωτερική εμπειρία και τη μειωμένη αντιδραστικότητα απέναντι στο περιεχόμενο των σκέψεων (Bernstein et al., 2015).
Έτσι, αντί για:
«Αυτό είναι αλήθεια.»
μπορεί το άτομο να αναγνωρίσει:
«Παρατηρώ ότι ο νους μου παράγει τη σκέψη ότι αυτό είναι αλήθεια.»
Η διαφορά μπορεί να φαίνεται μικρή, αλλά είναι ουσιαστική. Η σκέψη εξακολουθεί να υπάρχει, όμως δεν χρειάζεται να καθορίζει αυτομάτως τη συμπεριφορά.
Η αποταύτιση δεν είναι καταστολή
Είναι σημαντικό να ξεχωρίσουμε την αποταύτιση από την προσπάθεια καταστολής μιας σκέψης.
Η καταστολή έχει τη μορφή:
«Δεν πρέπει να το σκέφτομαι.»
Η αποταύτιση μπορεί να έχει τη μορφή:
«Μπορώ να έχω αυτή τη σκέψη χωρίς να χρειάζεται να κάνω κάτι γι' αυτήν.»
Η έρευνα για την καταστολή των σκέψεων έχει δείξει ότι η σκόπιμη προσπάθεια να μη σκεφτόμαστε κάτι μπορεί, υπό ορισμένες συνθήκες, να οδηγήσει σε παράδοξα αποτελέσματα και σε επανεμφάνιση της συγκεκριμένης σκέψης (Wegner et al., 1987).
Ο στόχος της αποταύτισης, επομένως, δεν είναι να εξαφανιστούν όλες οι ανεπιθύμητες σκέψεις. Είναι να αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο σχετιζόμαστε και αντιδρούμε σε αυτές.
Γιατί αυτό είναι σημαντικό στο OCD
Στο OCD, μια ανεπιθύμητη σκέψη, εικόνα ή παρόρμηση μπορεί να αποκτήσει υπερβολική προσωπική σημασία. Το άτομο μπορεί να αρχίσει να ελέγχει τι σημαίνει, γιατί εμφανίστηκε, αν την εννοούσε ή αν αποκαλύπτει κάτι για τον χαρακτήρα του.
Οι γνωσιακές θεωρίες του OCD υποστηρίζουν ότι σημαντικό ρόλο μπορεί να διαδραματίζει ακριβώς η ερμηνεία που δίνεται στις ανεπιθύμητες σκέψεις και όχι απλώς το γεγονός ότι αυτές εμφανίστηκαν (Salkovskis, 1985· Rachman, 1997).
Παράγοντες όπως η υπερβολική σημασία των σκέψεων, η ανάγκη ελέγχου τους, η υπερεκτίμηση της απειλής, η αυξημένη αίσθηση ευθύνης, η τελειοθηρία και η δυσανεξία στην αβεβαιότητα έχουν επίσης μελετηθεί ως σχετικές γνωστικές διαστάσεις στο OCD (Obsessive Compulsive Cognitions Working Group, 1997).
Η αναζήτηση απόλυτης βεβαιότητας μπορεί τότε να γίνει μέρος του ίδιου του κύκλου του OCD.
Γιατί η υπερανάλυση διατηρείται;
Ένας σημαντικός λόγος είναι ότι ο νοητικός έλεγχος ή η αναζήτηση διαβεβαίωσης μπορεί να προσφέρει προσωρινή ανακούφιση.
Για παράδειγμα, το άτομο μπορεί να βρει μια εξήγηση που το καθησυχάζει:
«Όχι, αυτή η σκέψη εμφανίστηκε επειδή ήμουν αγχωμένος.»
Για λίγα λεπτά μπορεί να αισθανθεί καλύτερα.
Στη συνέχεια, όμως, μπορεί να εμφανιστεί:
«Και αν δεν ήταν μόνο το άγχος;»
Τότε αρχίζει ένας νέος κύκλος ανάλυσης.
Μελέτες σχετικά με την αναζήτηση διαβεβαίωσης στο OCD έχουν δείξει ότι η διαβεβαίωση μπορεί να συνοδεύεται από βραχυπρόθεσμη μείωση της δυσφορίας, ενώ αργότερα μπορεί να επιστρέψουν τόσο η δυσφορία όσο και η ανάγκη για νέα διαβεβαίωση (Salkovskis & Kobori, 2015).
Έτσι μπορεί να δημιουργηθεί ένας μηχανισμός μάθησης: όταν εμφανίζεται η αμφιβολία, το άτομο μαθαίνει να απαντά με νέο έλεγχο, ανάλυση ή αναζήτηση διαβεβαίωσης.
Με άλλα λόγια, η προσωρινή ανακούφιση μπορεί άθελά της να συμβάλλει στη διατήρηση της ίδιας διαδικασίας.
Το άτομο δεν αναλύει απαραίτητα επειδή η ανάλυση λύνει οριστικά την αμφιβολία.
Μπορεί να αναλύει επειδή για λίγο μειώνει την έντασή της.
Αυτός είναι ένας λόγος για τον οποίο η διαδικασία μπορεί να γίνει ιδιαίτερα επίμονη.
Θεραπευτικές μέθοδοι
Μία από τις περισσότερο μελετημένες ψυχολογικές θεραπείες για το OCD είναι η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία (CBT) με Exposure and Response Prevention — ERP, δηλαδή Έκθεση και Παρεμπόδιση Αντίδρασης.
Στην ERP, το άτομο έρχεται σταδιακά σε επαφή με καταστάσεις, σκέψεις ή ερεθίσματα που ενεργοποιούν τον φόβο ή την αβεβαιότητα, ενώ ταυτόχρονα μαθαίνει να μην εκτελεί τους συνηθισμένους καταναγκασμούς που χρησιμοποιούσε για να μειώσει τη δυσφορία. Η ERP αποτελεί κεντρική και καλά μελετημένη ψυχολογική παρέμβαση για το OCD (Abramowitz et al., 2009· Hezel & Simpson, 2019).
Με απλά λόγια:
«Δεν χρειάζεται να αποδείξω ότι η σκέψη είναι ακίνδυνη για να προχωρήσω.»
Μπορώ να επιτρέψω την παρουσία ενός βαθμού αβεβαιότητας και να συνεχίσω τη συμπεριφορά που επιλέγω, χωρίς να προσπαθώ κάθε φορά να αποκτήσω απόλυτη βεβαιότητα.
Από την ερμηνεία στην παρατήρηση
Μια διαφορετική στάση απέναντι στις επίμονες σκέψεις μπορεί να είναι:
«Έχω μια σκέψη.»
και όχι:
«Η σκέψη αυτή πρέπει να σημαίνει κάτι.»
Η διαφορά αυτή μπορεί να μειώσει την ανάγκη για συνεχή εμπλοκή με το περιεχόμενο της σκέψης και βρίσκεται κοντά στις έννοιες του decentering και της cognitive defusion (Bernstein et al., 2015· Hayes et al., 2006).
Δεν χρειάζεται κάθε σκέψη να αναλυθεί.
Δεν χρειάζεται κάθε αμφιβολία να απαντηθεί.
Δεν χρειάζεται κάθε συναίσθημα να ερμηνευτεί.
Ο ανθρώπινος νους μπορεί να παράγει νοητικό «θόρυβο» χωρίς αυτός ο θόρυβος να απαιτεί αυτομάτως δράση.
Ο τελικός στόχος
Η ψυχολογική ευελιξία, κεντρική έννοια στο μοντέλο της ACT, δεν σημαίνει ότι το άτομο αποκτά πλήρη έλεγχο πάνω στο περιεχόμενο της σκέψης του. Αφορά περισσότερο την ικανότητα να βρίσκεται σε επαφή με τις εσωτερικές του εμπειρίες και παράλληλα να επιλέγει τη συμπεριφορά του σύμφωνα με τις αξίες και τους στόχους του (Hayes et al., 2006).
Μπορεί να εμφανιστεί μια σκέψη χωρίς να ακολουθήσει έλεγχος.
Μπορεί να εμφανιστεί αμφιβολία χωρίς να ακολουθήσει αναζήτηση απόλυτης βεβαιότητας.
Μπορεί να εμφανιστεί άγχος χωρίς να ακολουθήσει καταναγκαστική συμπεριφορά.
Και τελικά, η προσοχή μπορεί να επιστρέψει σε αυτό που έχει πραγματική αξία: στη ζωή που το άτομο επιλέγει να ζήσει.
Η αποταύτιση, επομένως, δεν είναι η προσπάθεια να ελέγξουμε το μυαλό.
Αντίθετα, αφορά την ανάπτυξη της ικανότητας να παρατηρούμε το περιεχόμενο του μυαλού χωρίς να του παραδίδουμε αυτόματα τον έλεγχο της συμπεριφοράς μας.
Δεν πρόκειται τόσο για μια προσπάθεια να «μην έχουμε» συγκεκριμένες σκέψεις, όσο για την ανάπτυξη μιας διαφορετικής σχέσης μαζί τους.
Βιβλιογραφία
Abramowitz, J. S., Taylor, S., & McKay, D. (2009). Obsessive-compulsive disorder. The Lancet, 374(9688), 491–499. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(09)60240-3
Bernstein, A., Hadash, Y., Lichtash, Y., Tanay, G., Shepherd, K., & Fresco, D. M. (2015). Decentering and related constructs: A critical review and metacognitive processes model. Perspectives on Psychological Science, 10(5), 599–617. https://doi.org/10.1177/1745691615594577
Hayes, S. C., Luoma, J. B., Bond, F. W., Masuda, A., & Lillis, J. (2006). Acceptance and commitment therapy: Model, processes and outcomes. Behaviour Research and Therapy, 44(1), 1–25. https://doi.org/10.1016/j.brat.2005.06.006
Hezel, D. M., & Simpson, H. B. (2019). Exposure and response prevention for obsessive-compulsive disorder: A review and new directions. Indian Journal of Psychiatry, 61(Suppl 1), S85–S92. https://doi.org/10.4103/psychiatry.IndianJPsychiatry_516_18
Nolen-Hoeksema, S., Wisco, B. E., & Lyubomirsky, S. (2008). Rethinking rumination. Perspectives on Psychological Science, 3(5), 400–424. https://doi.org/10.1111/j.1745-6924.2008.00088.x
Obsessive Compulsive Cognitions Working Group. (1997). Cognitive assessment of obsessive-compulsive disorder. Behaviour Research and Therapy, 35(7), 667–681. https://doi.org/10.1016/S0005-7967(97)00017-X
Rachman, S. (1997). A cognitive theory of obsessions. Behaviour Research and Therapy, 35(9), 793–802. https://doi.org/10.1016/S0005-7967(97)00040-5
Salkovskis, P. M. (1985). Obsessional-compulsive problems: A cognitive-behavioural analysis. Behaviour Research and Therapy, 23(5), 571–583. https://doi.org/10.1016/0005-7967(85)90105-6
Salkovskis, P. M., & Kobori, O. (2015). Reassuringly calm? Self-reported patterns of responses to reassurance seeking in obsessive compulsive disorder. Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry, 49, 203–208. https://doi.org/10.1016/j.jbtep.2015.09.002
Wegner, D. M., Schneider, D. J., Carter, S. R., III, & White, T. L. (1987). Paradoxical effects of thought suppression. Journal of Personality and Social Psychology, 53(1), 5–13. https://doi.org/10.1037/0022-3514.53.1.5
