Η συζήτηση για το νέο Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τον Τουρισμό ανοίγει ξανά ένα κρίσιμο ζήτημα για τη χώρα: ποιο μοντέλο τουριστικής ανάπτυξης θέλουμε και ποια θέση έχουν μέσα σε αυτό τα νησιά και οι τοπικές κοινωνίες.
Σε θεωρητικό επίπεδο, το νέο χωροταξικό περιλαμβάνει θετικές κατευθύνσεις.
Γίνεται αναφορά στη βιωσιμότητα, στη φέρουσα ικανότητα των περιοχών, στην ανάγκη προστασίας του φυσικού περιβάλλοντος και στην ενίσχυση ειδικών μορφών τουρισμού.
Πρόκειται για αρχές σωστές και αναγκαίες.
Ωστόσο, για πολλές τοπικές κοινωνίες δημιουργείται η αίσθηση ότι το νέο πλαίσιο μοιάζει περισσότερο με μια έκθεση προθέσεων παρά με ένα πλήρως εφαρμόσιμο και αξιόπιστο σχέδιο για την πραγματικότητα της ελληνικής περιφέρειας και ιδιαίτερα των νησιών.
Η Νίσυρος αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα μικρού νησιού που διαθέτει μοναδικό φυσικό και πολιτιστικό κεφάλαιο, αλλά ταυτόχρονα αντιμετωπίζει καθημερινά τις δυσκολίες της νησιωτικότητας:
περιορισμένες υποδομές,
ζητήματα ύδρευσης και διαχείρισης πόρων,
δυσκολίες στελέχωσης υπηρεσιών,
στεγαστική πίεση για εργαζόμενους,
μικρή διάρκεια τουριστικής περιόδου,
αυξημένο μεταφορικό κόστος,
και περιορισμένες διοικητικές δυνατότητες.
Ένα τέτοιο νησί χρειάζεται
στοχευμένη πολιτική για ήπια και ποιοτική ανάπτυξη, με έμφαση στον γεωτουρισμό, τον πολιτιστικό, τον περιπατητικό και τον εκπαιδευτικό τουρισμό.
Χρειάζεται δηλαδή σχέδιο που να στηρίζει τη βιωσιμότητα της τοπικής κοινωνίας και όχι απλώς γενικές κατευθύνσεις επί χάρτου.
Την ίδια στιγμή όμως, ακόμη και μεγαλύτερα και ήδη ανεπτυγμένα τουριστικά νησιά, όπως η Κως, αποδεικνύουν τις αδυναμίες του συνολικού σχεδιασμού.
Η Κως αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους τουριστικούς προορισμούς της χώρας, με πολύ υψηλή επισκεψιμότητα και έντονη τουριστική δραστηριότητα εδώ και δεκαετίες.
Παρόλα αυτά, εξακολουθεί να αντιμετωπίζει σοβαρά ζητήματα υποδομών:
πιέσεις στο οδικό δίκτυο,
προβλήματα διαχείρισης νερού και απορριμμάτων,
ζητήματα δημόσιων χώρων και κυκλοφορίας,
αυξημένη επιβάρυνση των υπηρεσιών κατά την τουριστική περίοδο,
αλλά και έντονη στεγαστική πίεση για εργαζόμενους και μόνιμους κατοίκους.
Παρά την πραγματικότητα αυτή, δημιουργείται εύλογος προβληματισμός από το γεγονός ότι περιοχές με τόσο έντονη τουριστική επιβάρυνση δεν αντιμετωπίζονται ουσιαστικά ως κορεσμένες περιοχές με αυστηρούς όρους και σαφή στρατηγική αποσυμφόρησης.
Παράλληλα, παραμένει περιορισμένη η οργανωμένη στρατηγική ενίσχυσης εναλλακτικών μορφών τουρισμού που θα μπορούσαν να επιμηκύνουν την τουριστική περίοδο και να διαφοροποιήσουν το τουριστικό προϊόν του νησιού.
Η Κως διαθέτει ένα παγκόσμιο ιστορικό και πολιτιστικό πλεονέκτημα: την κληρονομιά του Ιπποκράτη.
Κι όμως, διαχρονικά δεν έχει αναπτυχθεί στον βαθμό που θα μπορούσε ένας ολοκληρωμένος σχεδιασμός που να συνδέει το νησί με:
τον ιατρικό και συνεδριακό τουρισμό,
τον τουρισμό ευεξίας,
τη διεθνή επιστημονική κοινότητα,
την εκπαίδευση,
και τη σύγχρονη ταυτότητα της πρόληψης και της υγείας.
Αυτό αποδεικνύει ότι το πρόβλημα δεν αφορά μόνο στους περιορισμούς δόμησης ή τις κατηγοριοποιήσεις περιοχών.
Αφορά κυρίως στην απουσία ενός ολοκληρωμένου εθνικού σχεδίου που να συνδέει τον τουρισμό με:
τις υποδομές,
την ιστορία και την πολιτιστική ταυτότητα κάθε τόπου,
την προστασία του περιβάλλοντος,
την κοινωνική συνοχή,
και τη βιώσιμη τοπική ανάπτυξη.
Βεβαίως, ο προβληματισμός των τοπικών κοινωνιών δεν προκύπτει τυχαία.
Εδράζεται και στη μέχρι σήμερα εμπειρία τους από τη λειτουργία του ίδιου του κράτους.
Διαχρονικά, η Πολιτεία έχει δείξει σημαντική ασυνέπεια στον χωροταξικό και αναπτυξιακό σχεδιασμό.
Νόμοι και κανονισμοί αλλάζουν συχνά, οι κανόνες εφαρμόζονται επιλεκτικά, οι ελεγκτικοί μηχανισμοί εμφανίζουν αδυναμίες, ενώ πολλές φορές διαφορετικά μέτρα και σταθμά ισχύουν για μικρές τοπικές επιχειρήσεις και για μεγάλα οικονομικά συμφέροντα.
Αυτό έχει δημιουργήσει ένα κλίμα δυσπιστίας στις τοπικές κοινωνίες, οι οποίες εύλογα αναρωτιούνται αν το νέο χωροταξικό θα εφαρμοστεί με σταθερότητα, διαφάνεια και ισονομία ή αν τελικά θα υποκύψει — όπως συνέβη αρκετές φορές στο παρελθόν — σε πολιτικές πιέσεις, εξαιρέσεις και οικονομικά συμφέροντα.
Η έλλειψη συνέχειας του κράτους, οι καθυστερήσεις σε βασικές υποδομές και η συχνή απόσταση ανάμεσα στον σχεδιασμό και την πραγματικότητα ενισχύουν την αίσθηση ότι η Πολιτεία συχνά λειτουργεί περισσότερο αποσπασματικά παρά με μακροπρόθεσμο στρατηγικό σχέδιο για τα νησιά και τις τοπικές κοινωνίες.
Για τα νησιά του Νοτίου Αιγαίου, το ζητούμενο δεν είναι ούτε η ανεξέλεγκτη ανάπτυξη ούτε η στασιμότητα.
Το πραγματικό ζητούμενο είναι ένα ισορροπημένο μοντέλο που:
προστατεύει το φυσικό και πολιτιστικό κεφάλαιο,
ενισχύει την τοπική οικονομία,
παρατείνει την τουριστική περίοδο,
στηρίζει τις μικρές επιχειρήσεις,
δημιουργεί σύγχρονες υποδομές,
και κυρίως επιτρέπει στους κατοίκους να συνεχίσουν να ζουν και να εργάζονται αξιοπρεπώς στον τόπο τους.
Η βιωσιμότητα δεν μπορεί να είναι μόνο περιβαλλοντικός όρος.
Είναι και κοινωνικός όρος.
Ένα νησί δεν είναι βιώσιμο όταν χάνει μόνιμους κατοίκους, όταν οι δημόσιες υπηρεσίες δυσκολεύονται να λειτουργήσουν ή όταν η τοπική κοινωνία αισθάνεται ότι δεν συμμετέχει ουσιαστικά στον σχεδιασμό του μέλλοντός της.
Γι’ αυτό το νέο χωροταξικό για τον τουρισμό θα κριθεί τελικά όχι από τις διακηρύξεις του αλλά από την εφαρμογή του στην πράξη.
Και η επιτυχία του θα εξαρτηθεί από το αν η Πολιτεία είναι διατεθειμένη να αντιμετωπίσει με σοβαρότητα τις πραγματικές ανάγκες των νησιών και όχι μόνο να παρουσιάσει ένα θεωρητικά σύγχρονο πλαίσιο σχεδιασμού.
Δημήτριος Χασαπλαδάκης
Ενεργός πολίτης
