Είναι το ξεχωριστό, καλοκαιρινό Πάσχα των Χριστιανών, ο Δεκαπενταύγουστος.
Πολλά είναι και τα έθιμα, που τον ακολουθούν.
Πλήθος πιστών πλημυρίζουν τις Εκκλησίες και τα Εξωκλήσια, για να ακούσουν τις απογευματινές Παρακλήσεις, να προσευχηθούν και να νηστέψουν. Μέχρι την παραμονή της Σεπτής Κοιμήσεως της Παναγίας, πολλές γυναίκες κάνουν τάμα και φορούν για δεκαπέντε ημέρες μαύρα, για να πενθήσουν την Κοίμηση της Θεοτόκου. Επίσης την ημέρα της Παναγιάς, σταματούν όλοι τις δουλειές τους.
Οι νοικοκυρές δε, ποτέ δεν πιάνουν σκούπα, γιατί λένε ότι θα γεμίσει το σπίτι τους μερμήγκια. Έτσι φροντίζουν από πριν, να το έχουν καλά καθαρίσει και νοικοκυρέψει.
Μόνη τους ασχολία, το κατσικάκι στο φούρνο, που θα το πασχάσουν μετά τη νηστεία. Δεκάδες Εκκλησιές σε όλη τη χώρα, είναι γεμάτες με ευλαβείς προσκυνητές, που προσέρχονται την παραμονή, στον κατανυκτικό Εσπερινό της Παναγίας.
Όσο για την κυριώνυμον ημέρα της Παναγίας, οι Εκκλησίες οι αφιερωμένες στη Χάρη της, είναι ασφυκτικά γεμάτες με πιστούς.
Ενδεικτικά ας αναφέρουμε τις πιο γνωστές. Έχουμε την Μεγαλόχαρη της Τήνου, με το ξεχωριστό τάμα, της γονυκλισίας μέχρι τα μαρμάρινα σκαλοπάτια της. Την Μητέρα του Πόντου, την ξεχωριστή Παναγία Σουμελά, στο Βέρμιο, όπου τιμάται ιδιαίτερα από τους πιστούς, ενώ ακολουθεί και γνήσιο Ποντιακό γλέντι.
Η Παναγία η Εκατονταπυλιανή της Πάρου, κτισμένη από την Αγία Ελένη, με τον χαρακτηριστικό Επιτάφιο, την ημέρα της Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Επίσης η Πάτμος, τηρεί το έθιμο του Επιταφίου της Παναγίας, καθώς και η Κέφαλος στην Παναγία την Στυλωτή, όπου γίνεται Επιτάφιος και μοιράζονται και κόλλυβα. έπειτα ακολουθεί και Δημοτικό πανηγύρι.
Το έθιμο του Επιταφίου της Παναγίας, απαντάται επίσης στην Κέρκυρα και στην Ικαρία.
Ξεχωριστή είναι και η Παναγία η Μυρτιδιώτησα, στα Κήθυρα, η Παναγιά η Επανοχωριανή, της Αμοργού, η Παναγιά η Γκρεμιώτησα, στον γκρεμό της νήσου Ίου. Αλλά και η Παναγιά η Κρημνιώτησα, στην Σαμοθράκη. Ακόμη η Παναγιά η Γλυκοφιλούσα, της Επισκοπής, στη Σαντορίνη, η Παναγιά η Πορταίτισα, της Αστυπάλαιας.
Έχουμε και το έθιμο, της Ξύλο-Παναγιάς, με το λαϊκό πανηγύρι, γύρω στη γέρικη ελιά, στη νήσο Σέριφο. Ξακουστή είναι και η Παναγιά της Ψερίμου, που την επισκέπτονται πλήθος πιστών. Ξεχωριστή για τα έθιμά της, είναι η Παναγιά η Σπηλιανή της Νισύρου, με τα 130 πέτρινα σκαλοπάτια.
Οι Ενιαμερίτισες γυναίκες, που μένουν εννέα ημέρες πριν τη γιορτή, κοντά στην Εκκλησία, φτιάχνουν κόλλυβα και τα περιφέρουν στο νησί, μαζί με την Θαυματουργή Εικόνα της Παναγίας, την ημέρα της γιορτής της.
Ακολουθεί πλούσια τράπεζα, στο Ζωσιμοπούλειο ίδρυμα, με την χαρακτηριστική γιαχνί ή λεμονάτη ρεβυθάδα, λόγω νηστείας. Την επομένη γίνεται νέα πασχαλινή τράπεζα και ατέλειωτο, Δημοτικό πανηγύρι. Στην πόλη μας έχουμε, την Παναγία την Συντριανή, που συγκεντρώνει πλήθος πιστών.
Στα χωριά μας έχουμε την Κοίμηση της Παναγίας στην Αντιμάχεια, όπου ακολουθεί και μεγάλο παραδοσιακό πανηγύρι. Επίσης υπάρχει και η ιστορική Εκκλησία, της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, η Παναγιά η Κουβουκλιανή, στο ορεινό χωριό Ζιά. Μεγάλο είναι το προσκύνημα των πιστών, που παρακολουθούν με ευλάβεια τις γιορτινές, Ιερές Ακολουθίες στις Εκκλησίες. Παράλληλα ακολουθούν τα παραδοσιακά πανηγύρια, με τα διαφορετικά ήθη και έθιμα, στα νησιά, σε χωριά και σε πόλεις.
Στην περίοδο του Δεκαπενταύγουστου, ανταμώνουν και οι ξενιτεμένοι από τα νησιά μας, που έρχονται για προσκύνημα.
Έπειτα βρίσκονται όλοι σε ένα κύκλο, με μουσική και χορό, στα παραδοσιακά πανηγύρια . Τα Θρησκευτικά πανηγύρια, λειτουργούν ως σημείο συγκέντρωσης, για συγγενείς και φίλους, που κάνουν διακοπές, όταν επιστρέφουν με νοσταλγία στο χωριό τους. Κυρίως έρχονται, το ζεστό μήνα Αύγουστο, με το λαμπερό φεγγάρι και την Αιγαιοπελαγίτικη μπλε θάλασσα.
Σε όλα στα Δωδεκάνησα και στη Ρόδο, παντού υπάρχουν διάσπαρτα στις ομώνυμες Εκκλησίες της Παναγίας, τα ιδιαίτερα παραδοσιακά πανηγύρια, με τοπικούς χορούς, άφθονο φαγητό και κρασί, όπου λαβαίνουν μέρος και πάρα πολλά νέα παιδιά.
Επίσης στα Εννιάμερα της Παναγίας, στις 23 Αυγούστου, φτιάχνουν σε μερικά μέρη και κόλλυβα. Ξακουστή είναι και η Παναγιά του Χάρου, στους Λειψούς, όπου επάνω στην Άγια Εικόνα της Παναγίας, ανθίζουν κάθε χρόνο τα φρέσκα, ευλογημένα, λευκά κρινάκια.
Παράξενα είναι και τα φιδάκια της Κεφαλονιάς, που εμφανίζονται από τη γιορτή του Χριστού, στις 6, έως και τις 16 Αυγούστου, πίσω από το καμπαναριό της Εκκλησίας της Παναγίας της ‘Φιδούσας’. Στην Κάσο και στην Κάρπαθο, γίνονται την ημέρα της Παναγίας, του Δεκαπενταύγουστου, ξακουστά γλέντια, με ποικίλο φαγοπότι, μαζί με παραδοσιακά όργανα.
Όπως η λύρα, το λαούτο, με τραγούδια και αυτοσχέδια στιχάκια, με το πανηγύρι να συνεχίζει πολλές φορές, μέχρι το ξημέρωμα και να ξεχωρίζει, ‘ο κάτω χορός’ του. Φυσικά η προετοιμασία του φαγητού και της τράπεζας, στα παραδοσιακά πανηγύρια, απαιτούν την συλλογική εργασία όλης της κοινότητας. Στη γειτονική Νίσυρο, τον Δεκαπενταύγουστο, όπως και στην Καρδάμαινα, στα Γενέθλια της Παναγιάς ( 8/9), γίνεται ο ‘χορός της κούπας,’ στην τράπεζα της Παναγιάς της Σπηλιανής. Μια γυναίκα σέρνει το χορό, κρατώντας μια κούπα, όπου ο καθένας ρίχνει τον οβολό του και ενισχύει την Εκκλησία. Η βαθιά πίστη των ανθρώπων, στην Παναγία, ανέπτυξε σταδιακά όλα τα ήθη και έθιμα, που ακολουθούν την μεγάλη Γιορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Η Παναγία να μας ευλογεί.
Χρόνια πολλά.
Ξανθίππη Αγρέλλη
