Ραδιόφωνο Live Επικοινωνία Χρήσιμα τηλέφωνα
Follow us
  • ΑΡΘΡΟΓΡΑΦΊΑ

Από τον 4ο π.Χ. αιώνα μέχρι το τέλος του 1ου μ.Χ. αιώνα η πιο ενδιαφέρουσα και ίσως η πιο πολύτιμη από τις βιοτεχνίες της Κω, ήταν η προπαρασκευή κι επεξεργασία του μεταξιού, που πιθανόν να εισήχθηκε από τη Φοινίκη ή τις Ινδίες. Πρόκειται για ένα είδος μεγάλου σκουληκιού, που τρεφόταν από τα φύλλα των μουριών, οι οποίες αφθονούσαν τότε στο νησί. Έτσι άρχισε να αναπτύσσεται ο μεταξοσκώληκας. 

Πρώτη μνεία του γεγονότος αυτού γίνεται από τον Αριστοτέλη στο έργο του: «Ιστορία των ζώων» (V.19), όπου, μετά την περιγραφή του μεταξοσκώληκα, μας λέει: «εκ δε τούτου του ζώου και τα βομβύκια αναλύουσι των γυναικών τινες αναπηνιζόμεναι, κάπειτα υφαίνουσιν. Πρώτη δε λέγεται υφήναι εν Κω Παμφίλη Πλάτεω θυγάτηρ». Δηλαδή οι γυναίκες της Κω, όπως γράφει ο Αριστοτέλης, ασχολούνταν με το ξετύλιγμα των κουκουλιών («αναλύουσι»), το κλώσιμο σε κουβάρια («αναπηνιζόμεναι») και με το πλέξιμο των μεταξιών σε υφάσματα. Και η πρώτη που ασχολήθηκε με την ύφανση του νήματος του μεταξιού στην Κω λέγεται ότι είναι η Παμφίλη, η κόρη του Πλαταία.

Τα ονομαστά μεταξωτά υφάσματα της Κω, βαμμένα στο χρώμα της πορφύρας και συνυφασμένα με χρυσά νήματα, γίνονται γνωστά σε όλο των αρχαίο κόσμο και ιδιαίτερα κατά τα ρωμαϊκά χρόνια. Τότε έγιναν πολύ της μόδας και οι κάτοικοι του νησιού απόκτησαν πλούτο από τη βιοτεχνία και το εξαγωγικό τους εμπόριο. 

Σχεδόν μέχρι το τέλος των Αυτοκρατορικών χρόνων τα μεταξωτά ρούχα της Κω τα φορούσαν επιδεικτικά οι Ρωμαίοι άρχοντες και οι Ρωμαίες κυρίες σε διάφορους χρωματισμούς και κυρίως σε κόκκινους, από τη ζωηρόχρωμη βαφή της θαλάσσιας πορφύρας του νησιού. Βρέθηκαν, άλλωστε, επιγραφές που αναφέρονται σε Κώους εμπόρους πορφύρας. Οι Αυγουστιανοί ποιητές του έρωτα, όπως ο Προπέρτιος και ο Οβίδιος, περιέγραφαν διαρκώς τα μεταξωτά υφάσματα της Κω ως coae vestescoae textura minervaelublica coa. Η διαφάνεια των μεταξωτών της Κω σοκάριζε τους ηθικολόγους όταν τα φορούσαν οι γυναίκες, μας λένε ο Οράτιος, ο Σενέκας και ο Πλίνιος.

Για τα βυζαντινά χρόνια οι πηγές δεν μας δίνουν στοιχεία για την πορεία του μεταξιού στην Κω. Είναι γνωστό όμως ότι όλη εκείνη την περίοδο οι θαυμάσιες ενδυμασίες των βυζαντινών αυτοκρατόρων, αρχόντων, κληρικών, ακόμη και λαϊκών, ήταν εμπλουτισμένες με την πολύτιμη μέταξα και στο νησί θα συνεχιζόταν ασφαλώς η μακρόχρονη παράδοση της καλλιέργειας και αξιοποίησης του θαυμαστού αυτού προϊόντος. 

Η εκτροφή του μεταξοσκώληκα (σηροτροφία) και η τέχνη της κατεργασίας μεταξιού (μεταξουργία) στην Κω θα γνωρίσει ιδιαίτερη ακμή κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας, τόση που σε φοροτεχνικό διάταγμα («Κανουναμέ») του τέλους του 16ου αιώνα υπήρχε η εντολή ότι αυτοί που ασχολούνταν με τη σηροτροφία στην Κω όφειλαν να δίνουν στο Οθωμανικό Κράτος το ένα δέκατο από τα κουκούλια τους. Η άριστη ποιότητα της πρώτης ύλης των κουκουλιών έκανε τους Τούρκους να επιβάλλουν την απόδοση σ’ αυτούς του 1/10 από το ακατέργαστο εκείνο, αλλά πολύτιμο προϊόν.

 Σε όλη την περίοδο της Τουρκοκρατίας ως το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα τα μεταξωτά υφάσματα και τα λογής-λογής κεντήματα των γυναικών της Κω, έργα γνήσιας λαϊκής τέχνης του νησιού, θα συναντώνται σε κάθε κώτικο σπίτι, πλούσιο και φτωχό. 

Από τα μεταξωτά σεντόνια, πουκάμισα και μαντίλια, τις μεταξωτές ζώνες και φούντες, το λεπτοκεντημένο, διάφανο και χρυσοποίκιλτο κάλυμμα της κεφαλής («χειρέλλι») ως τη νυφική φορεσιά, την επηρεασμένη από την ανατολίτικη χλιδή της αντικρινής Μικράς Ασίας, που είχε μαζί και τη σφραγίδα της μεγαλόπρεπης βυζαντινής ενδυμασίας στη συνολική της γραμμή, όλα ετούτα υφαίνονταν με τη μεταξένια κώτικη θαυματουργή κλωστή σε μεγάλη ποικιλία χρωμάτων.

Στα τέλη του 19ου αιώνα η βιοτεχνία αυτή άρχισε να παρακμάζει μετά τη μαζική εισαγωγή στο νησί ανάλογων βιομηχανικά κατασκευασμένων βαμβακερών προϊόντων, ακόμη και τεχνητής μέταξας, που αντικατέστησε το φυσικό, αγνό, φανταχτερό και ανθεκτικό μετάξι. 

Το πρώτο μισό του 20ού αιώνα συναντούμε ακόμη μερικά άτομα, κυρίως παλιές νοικοκυρές της πόλης Κω, να ασχολούνται παραδοσιακά με τη σηροτροφία και τη μεταξουργία. Μπορεί ο χρόνος να τα σβήνει όλα και να τα οδηγεί στη λήθη,  εξαλείφοντας και  την παμπάλαια επίσης τέχνη του μεταξιού, η Ιστορία όμως, ως θεματοφύλακας των μεγάλων ανθρωπίνων επιτυχιών του παρελθόντος, οφείλει να μας θυμίζει κατά καιρούς τα ανεκτίμητα αγαθά που μας χάρισαν με τόσο φροντισμένη δουλειά οι πρόγονοί μας.

 Με όλη την τεχνογνωσία που διαθέτουμε σήμερα, αναρωτιέμαι αν θα μπορούσαμε με τη συμβολή του Δήμου μας ή άλλων φορέων να αναβιώσουμε και πάλι στην Κω την παραγωγή μεταξιού, σε μια εποχή που το φυσικό μετάξι αποδεικνύεται πολυτιμότατο προϊόν ακόμη και στη φαρμακευτική, ώστε η ενασχόληση αυτή να εξασφαλίζει πρόσθετα έσοδα στα νοικοκυριά, ενισχύοντας παράλληλα και την τοπική μας οικονομία. 


  • 22 Ιανουαρίου 2022
  • 0 Σχόλια

  • ΑΡΘΡΟΓΡΑΦΊΑ

Οι γιορτές από τα Χριστούγεννα ως τα Φώτα ονομάζονται «δωδεκάμερα». Την παραμονή των Χριστουγέννων στα χωριά της Κω ζύμωναν σιταρένιο αλεύρι κι έπλαθαν τα «κουλλούρgια», τις «κουλλούρες» (γιορτινά ψωμιά), τα «ξύσματα» (ψωμιά σιταρένια, ζυμωμένα με ξυσμένη μυζήθρα και μυρωδικά) καθώς και τα «αφρένα» ή «εφτάζυμα» (αρωματισμένα ψωμιά, που το προζύμι τους γίνεται με τον αφρό βρασμένων ρεβιθιών και φύλλων δάφνης). Όλα αυτά τα «Χριστόψωμα» τα άλειφαν με κρόκο αυγού και τα πλούμιζαν με το χτένι. Ανήμερα τα Χριστούγεννα στα χωριά της Κω, νέοι και γέροι, γυρίζουν παρέες κι επισκέπτονται όλα τα σπίτια του χωριού, για να πουν τα κάλαντα και να ευχηθούν «τ’ αποχρόνου». Το κέρασμα στις επισκέψεις αυτές, εκτός από τα γλυκίσματα (κουραμπιέδες και μελομακάρονα) είναι το κώτικο κρασί και οι μεζέδες. Τη γαλοπούλα ή  το «πασκάτικο», δηλ. το γουρουνόπουλο, συνήθιζαν να τα σφάζουν, σύμφωνα με το έθιμο, την παραμονή της μεγάλης γιορτής. Λεγόταν πασκάτικο, γιατί τα Χριστούγεννα οι αγρότες της Κω  πάσκαζαν, δηλαδή έτρωγαν το κρέας μετά από σαράντα μέρες νηστείας. Γι’ αυτό και ξεχώριζαν τις ημέρες των Χριστουγέννων από εκείνες της Λαμπρής, όπου εορτάζεται η Ανάσταση του Χριστού, με τη  λαϊκή φράση: «Κάθε Πάσκαν gαι Λαμπρήν»!!! 

 Ζωντανό, βέβαια, παραμένει ως τις μέρες μας το έθιμο των  καλάντων. Οι νέοι και οι νέες του νησιού ξεχύνονται στους δρόμους και στα σπίτια από το πρωί της παραμονής των Χριστουγέννων, για να τραγουδήσουν με το παραδοσιακό βυζαντινό τους μέλος, εκτός από το γνωστό στο Πανελλήνιο: «Καλήν ημέραν άρχοντες, αν είναι ορισμός σας….» και τα ακόλουθα κάλαντα, κρατώντας στα χέρια το γλυκόηχο τριγωνάκι τους:

Αυτή είναι η ημέρα όπου ήρθε ο Λυτρωτής

 από Μαριάμ μητέρα εκ Παρθένου γεννηθείς.

  Άναρχος αρχή λαμβάνει και σαρκούται ο Θεός,

 ο αγέννητος γεννάται εις την φάτνη ταπεινός.

 Άγγελοι το νέο λέγουν εις ποιμένας και βοσκούς,

 ο αστήρ το θαύμα δείχνει εις τους μάγους και σοφούς (δίς).

Και του χρόνου!!!

   ~~~:~~~


 Λένε επίσης ακόμη ένα Χριστουγεννιάτικο τραγούδι: 

Χριστούγεννα, πρωτούγεννα, 

 πρώτη γιορτή του χρόνου,

 εβγάτε, δείτε, μάθετε πού ο Χριστός γεννάται.

 Γεννάται κι ανατρέφεται με μέλι και με γάλα.

 Το μέλι τρώνε οι άρχοντες, το γάλα οι αφεντάδες

 και το μελισσοβότανο το λούζονται οι κυράδες.

   Ανοίχτε τα πουγκάκια σας τα σφιχτοκλειδωμένα

 και δώστε μας τον κόπο μας απ’ το χρυσό πουγκί σας.

  Αν είστε απ’ τους πλούσιους, φλουριά μη λυπηθείτε,

  κι αν είστε απ’ τους πάμφτωχους, ένα ζευγάρι κότες!

 Και σας καληνυχτίζουμε, πέσετε κοιμηθείτε,

 ολίγον ύπνο πάρετε και πάλι σηκωθείτε,

   στην εκκλησιά να τρέξετε μ’ όλη την προθυμία

    και του Χριστού ν’ ακούσετε τη Θεία Λειτουργία. 

  Σ’ αυτό το σπίτι πούρθαμε πέτρα να μη ραγίσει

   κι ο νοικοκύρης του σπιτιού χρόνια πολλά να ζήσει.

 Την Πρωτοχρονιά πάλι όλες οι οικογένειες της Κω συνηθίζουν να φτιάχνουν τον «μπακλαβά» από φύλλα ζύμης που ανοίγουν με το «πιτθαριόξυλο» και τα απλώνουν στο ταψί με σησάμι καβουρδισμένο και καρύδι ή αμύγδαλο. Οι οικογένειες, που έχουν κορίτσια αρραβωνιασμένα και τα πλουσιόσπιτα κάνουν δυο ταψιά μπακλαβά, τον «καλό» δηλ. το μεγάλο ταψί και τον «κέλη» δηλ. το παρακατιανό μικρό ταψί, για να φαγωθεί την παραμονή της Πρωτοχρονιάς. Τον καλό θα τον χαλάσει, θα πάρει, δηλαδή, το πρώτο κομμάτι από το ταψί, που βάζουν μπροστά του, ο γαμπρός ή παλαιότερα ο παπάς, που έβγαινε στα χωριά και αγίαζε για το καλό του χρόνου. Οι ζευγάδες της Κεφάλου συνήθιζαν αντί μπακλαβά την Πρωτοχρονιά να κάνουν «σαρμουσάες», ένα είδος μπουρεκιών με γέμιση μπακλαβά.

            Την Πρωτοχρονιά το έχουν σε καλό οι κάτοικοι της Κω να σφάζουν την «πούλλαν» (όρνιθα), που την τρώνε γεμιστή. Οι πιστικοί του νησιού παίρνουν ένα αρνί από το κοπάδι τους, το βάζουν μέσα στη μάντρα και του δίνουν να φάει μπακλαβά, για να γλυκάνει ο χρόνος. Το αρνί αυτό πρέπει να είναι άσπρο και «μερακλίδικο» ( ωραίο). Την ημέρα της Πρωτοχρονιάς επίσης πηγαίνουν αυγή-αυγή στη βρύση, χωρίς να μιλήσουν, και φέρνουν το «αμίλητο νερό». Μ’ αυτό «λαντουρούν» (ραντίζουν) το σπίτι κι όλους τους χώρους της μάντρας.

Στη Χώρα (την πόλη της Κω) τηρούν το έθιμο να αφήνουν αποβραδίς κοντά στο εικονοστάσι ένα ποτήρι νερό κι ένα πιάτο με τρία κομμάτια μπακλαβά ή εφτάζυμου ή βασιλόπιτας, το ένα του Χριστού, το άλλο του Άη Βασίλη και το τρίτο του φτωχού. Σε όλο δε το νησί προσέχουν πολύ το «ποδαρικό» και δίνουν σημασία στο ποιός θα πατήσει πρώτος το δεξί του πόδι στο κατώφλι του σπιτιού, για να φέρει «γούρι» στη νέα χρονιά. Ανταλλάσσουν επίσης δώρα και χρήματα μεταξύ τους, κάνοντας τη λεγόμενη «μπουλιστρίνα» (μποναμά).

 Ανήμερα την Πρωτοχρονιά στα χωριά συνεχίζουν τις επισκέψεις σε όλα τα σπίτια, όπου σερβίρεται ο μπακλαβάς με ρακί κι ανταλλάσσονται ευχές, όπως «κι από χρόνου», «στις χαρές σας οι λεύτεροι», «να χαίρεστε οι παντρεμένοι το στεφάνι σας», «με υγεία κι ευτυχία το Νέο Έτος». Παντού γίνονται γλέντια και χοροί. Χορεύουν πιασμένοι σε αλυσίδα τον «σιανό», απλό χωρίς φιγούρες χορό επτά βημάτων και λένε δίστιχα, όπως είναι τα «παινέματα», τα «παραχτυπήματα» (παραπονέματα) και τα «πεισματικά». Χορεύουν επίσης τον «συρτό», τη «σούστα», τον «καλαματιανό», τον «κρητικό» κ.ά.

 ΤΑ ΚΑΛΑΝΤΑ 

            Την παραμονή της Πρωτοχρονιάς οι νέοι της Κω κρατώντας μεγάλα ομοιώματα εκκλησιάς ή καραβιού, κατάλληλα στολισμένα και φωτισμένα, ψάλλουν εκτός από τα γνωστά στο Πανελλήνιο κάλαντα: «Αρχιμηνιά κι αρχιχρονιά ψιλή μου δεντρολιβανιά…» και τα ακόλουθα κώτικα κάλαντα:

   Εις αυτό το Νέο Έτος Βασιλείου εορτή

  ήρθα να σας χαιρετήσω με την πρέπουσα ευχή.

 Εύχομαι, λοιπόν, να ζείτε πολλούς χρόνους ευτυχείς

 τον Βασίλειο τον Μέγα να’ χετε συνδρομητή.

  Κι όσους έχετε στα ξένα να δεχθείτε με καλό

 να σας δίνει ευτυχία τον Θεό παρακαλώ.

 Ακολουθεί η ευχή: Κ’ εις έτη πολλά……. κι ένα κομμάτι μπακλαβά!

Στα δύσκολα για την Παιδεία χρόνια της Ιταλικής κατοχής των Δωδεκανήσων την παραμονή της Πρωτοχρονιάς η μαθητιώσα νεολαία του Ιπποκρατείου Γυμνασίου της Κω, κυρίως μετά το έτος 1928, επιδιώκοντας να συλλέξει χρήματα για την ενίσχυση των Ελληνικών Σχολείων της Ορθόδοξης Κοινότητας, έψαλλε αντί καλάντων την ακόλουθη θαυμάσια μελωδία:

Εμείς η νέα γενεά με θάρρος και μ’ ελπίδα

 θα πούμε την Πρωτοχρονιά στη λατρευτή πατρίδα.

 Ρίξτε όλοι τον οβολό σας κι είναι μέγας ο σκοπός

 ιερότατος εν γένει και πατριωτικός.

 ----:----

 Συλλογιστείτε ορφανά που μένουν στο σκοτάδι

  την προστασία σας ζητούν το φως να δουν και πάλι.

 Ρίξτε όλοι τον οβολό σας κι είναι μέγας ο σκοπός

 ιερότατος εν γένει και πατριωτικός.

  ----:---- 

Συλλογιστείτε κάποτε δεν είχαμε σχολεία

 και τώρ’ αναστηλώθηκε Ελληνική Παιδεία.

 Ρίξτε όλοι τον οβολό σας κι είναι μέγας ο σκοπός

 ιερότατος εν γένει και πατριωτικός.

 ΒΑΣΙΛΗΣ Σ. ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ







  • 12 Δεκεμβρίου 2021
  • 0 Σχόλια

ΕΞΟΔΟΣ